Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Το ΕΔΔΑ κήρυξε απαράδεκτες τρεις προσφυγές κατά της Ρουμανίας. Οι προσφεύγοντες παραπονέθηκαν για υπερβολική καθυστέρηση στη σύνταξη της αιτιολογίας δικαστικών αποφάσεων (σε μία περίπτωση 2 έτη και 8 μήνες). Το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 6 § 1 εφαρμόζεται στο στάδιο σύνταξης της αιτιολογίας, αλλά απέρριψε τις προσφυγές λόγω μη εξάντλησης των εσωτερικών ενδίκων μέσων, αναγνωρίζοντας ως αποτελεσματικά τόσο το προληπτικό μέσο επιτάχυνσης (άρθρο 522 ΚΠολΔ) όσο και την αγωγή αστικής αδικοπρακτικής ευθύνης κατά του κράτους.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ – MIERLĂ ΚΑΙ ΛΟΙΠΟΙ ΚΑΤΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑΣ (2022)
Η απόφαση αφορά τρεις συνεκδικασθείσες προσφυγές. Ο πρώτος προσφεύγων, Gheorghe-Marius Mierlă (γεν. 1969), καταδικάστηκε στο πλαίσιο ποινικής δίωξης για συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση σχετιζόμενη με πλαστά διπλώματα οδήγησης. Η αμετάκλητη απόφαση του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου (HCCJ) εκδόθηκε στις 14 Απριλίου 2014, αλλά η αιτιολογία (860 σελίδων) συντάχθηκε μόλις στις 8 Δεκεμβρίου 2016, ήτοι 2 έτη και σχεδόν 8 μήνες μετά. Η δεύτερη προσφεύγουσα, Claudia Coşeru (γεν. 1969), πέτυχε δικαστική απόφαση επαναφοράς στη θέση της στο Υπουργείο Οικονομίας (23 Μαρτίου 2015), η αιτιολογία της οποίας συντάχθηκε στις 21 Μαρτίου 2019 (σχεδόν 4 έτη μετά). Οι τρίτοι προσφεύγοντες, Sándor János και Elena Cibi-Miklos, αντιμετώπισαν αντίστοιχες καθυστερήσεις σε αστική υπόθεση καταχρηστικών τραπεζικών ρητρών.
Το Δικαστήριο (Τέταρτο Τμήμα) αποφάσισε ομόφωνα ως εξής:
Ως προς την εφαρμοσιμότητα του άρθρου 6 § 1: Το Δικαστήριο απέρριψε την ένσταση ratione materiae της Κυβέρνησης. Υπενθύμισε τη σημασία της αιτιολογίας – η οποία αποδεικνύει στους διαδίκους ότι εισακούστηκαν και τους επιτρέπει να ασκήσουν ουσιαστικά τα ένδικα μέσα τους – και έκρινε ότι η διαδικασία δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι ολοκληρώθηκε πριν από την κατάθεση της αιτιολογημένης τελεσίδικης απόφασης στη γραμματεία του δικαστηρίου.
Ως προς την εξάντληση των εσωτερικών ενδίκων μέσων: Το Δικαστήριο αναγνώρισε ως αποτελεσματικά δύο ένδικα μέσα: (α) το προληπτικό μέσο επιτάχυνσης κατ’ άρθρο 522 ΚΠολΔ (για τις αστικές υποθέσεις), το οποίο μπορούσε να οδηγήσει σε ταχεία εξέταση και σε διάταξη σύνταξης της αιτιολογίας εντός συγκεκριμένης προθεσμίας, και (β) την αγωγή αστικής αδικοπρακτικής ευθύνης κατά του κράτους (βάσει της νομολογίας Brudan κατά Ρουμανίας), ως μέσο αποζημίωσης για όλους τους προσφεύγοντες. Απέρριψε ως αναποτελεσματικά τόσο την πειθαρχική αγωγή κατά δικαστών όσο και την αγωγή αποζημίωσης για δικαστικό σφάλμα. Κήρυξε τις προσφυγές απαράδεκτες λόγω μη εξάντλησης.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΥΠΟΘΕΣΗΣ MIERLĂ ΚΑΙ ΛΟΙΠΟΙ ΚΑΤΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑΣ
Πρώτη προσφυγή (Mierlă): Το 2008 κινήθηκε ποινική δίωξη κατά του πρώτου προσφεύγοντος για συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση σχετιζόμενη με πλαστά διπλώματα οδήγησης (28 κατηγορούμενοι, μεταξύ των οποίων αξιωματικοί αστυνομίας). Καταδικάστηκε από το Εφετείο Târgu Mureş (14 Φεβρουαρίου 2012, 1.133 σελίδες). Κατ’ έφεση, το HCCJ μείωσε την ποινή (14 Απριλίου 2014), αλλά η αιτιολογία (860 σελίδες) συντάχθηκε στις 8 Δεκεμβρίου 2016. Κατά το διάστημα 2014-2016, ο προσφεύγων υπέβαλε δέκα αιτήματα κοινοποίησης και τρία αιτήματα επιτάχυνσης.
Δεύτερη προσφυγή (Coşeru): Η δεύτερη προσφεύγουσα πέτυχε δικαστική απόφαση επαναφοράς στη θέση της (23 Μαρτίου 2015). Η αιτιολογία συντάχθηκε στις 21 Μαρτίου 2019 (σχεδόν μετά 4 έτη). Ο αρμόδιος δικαστής τιμωρήθηκε πειθαρχικά δύο φορές από το ΑΔΣ (CSM) για καθυστερήσεις στη σύνταξη αιτιολογίας σε περισσότερες από 500 αποφάσεις.
Τρίτη προσφυγή (Cibi-Miklos): Οι τρίτοι προσφεύγοντες πέτυχαν αναγνώριση καταχρηστικών τραπεζικών ρητρών (18 Νοεμβρίου 2015). Η αιτιολογία της πρωτόδικης απόφασης συντάχθηκε τον Απρίλιο 2016 και αυτή του δευτεροβάθμιου δικαστηρίου (20 Δεκεμβρίου 2017) τον Οκτώβριο 2018. Ο αρμόδιος δικαστής τιμωρήθηκε πειθαρχικά δύο φορές.
ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΕΣΔΑ
Άρθρο 6 § 1 – Άρθρο 13 – Άρθρο 1 Πρωτοκόλλου αριθ. 1
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ – Εφαρμοσιμότητα στη φάση σύνταξης αιτιολογίας
Το Δικαστήριο εξέτασε πρώτα την ένσταση εφαρμοσιμότητας. Η Κυβέρνηση υποστήριξε ότι η αβεβαιότητα λήγει κατά την εκφώνηση της απόφασης, οπότε η φάση σύνταξης δεν εμπίπτει στην εγγύηση εύλογης διάρκειας. Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η αιτιολογία αποδεικνύει στους διαδίκους ότι εισακούστηκαν, συμβάλλει στην αποδοχή των αποφάσεων και τους επιτρέπει να ασκήσουν ουσιαστικά τα ένδικα μέσα (Taxquet κατά Βελγίου [Τμ. Ευρ. Σύνθ.]; Χατζηαναστασίου κατά Ελλάδος). Παραπέμποντας σε πάγια νομολογία (Pretto κ.α. κατά Ιταλίας), έκρινε ότι η διαδικασία δεν θεωρείται ολοκληρωμένη πριν από την κατάθεση της αιτιολογημένης τελεσίδικης απόφασης στη γραμματεία, ή ακόμη και πριν από την κοινοποίησή της στον ενδιαφερόμενο. Απέρριψε την ένσταση ratione materiae (παρ. 76-83).
Άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ — Μη εξάντληση εσωτερικών ενδίκων μέσων
Ως προς το προληπτικό μέσο επιτάχυνσης (άρθρο 522 ΚΠολΔ), το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, σε αντίθεση με τα απλά αιτήματα στη γραμματεία (ιεραρχικές προσφυγές), το εσωτερικό δίκαιο προβλέπει ειδικά ένδικα μέσα επιτάχυνσης, εξεταζόμενα σε 5 ημέρες, τα οποία μπορούν να οδηγήσουν σε συγκεκριμένα μέτρα. Βάσει δικαστικών αποφάσεων (2016-2019) που προσκόμισε η Κυβέρνηση, τα δικαστήρια εξέτασαν τις προσφυγές ταχέως, διέταξαν τη σύνταξη της αιτιολογίας εντός συγκεκριμένων προθεσμιών και εφάρμοσαν εξατομικευμένα κριτήρια (φόρτος εργασίας, πολυπλοκότητα, απουσίες δικαστή). Το Δικαστήριο θεώρησε ότι αυτό το μέσο μπορεί να επιφέρει σημαντική επιτάχυνση (Holzinger κατά Αυστρίας αριθ. 1) και το αναγνώρισε ως αποτελεσματικό κατ’ άρθρα 13 και 35 § 1 (παρ. 104-108). Σημείωσε, ωστόσο, ότι οι διατάξεις του ΚΠΚ (άρθρο 488) δεν εφαρμόζονταν στον πρώτο προσφεύγοντα, η ποινική δίωξη του οποίου κινήθηκε πριν τη θέση σε ισχύ του νέου κώδικα.
Ως προς την αγωγή αστικής αδικοπρακτικής ευθύνης, το Δικαστήριο παρέπεμψε στην απόφαση Brudan κατά Ρουμανίας, βάσει της οποίας είχε ήδη αναγνωρίσει ότι, από 22 Μαρτίου 2015, η ρουμανική έννομη τάξη παρέχει αποτελεσματικό αποζημιωτικό μέσο (παρ. 109-111).
Ως προς την πειθαρχική αγωγή κατά δικαστών, το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι δεν αποτελεί αποτελεσματικό μέσο, καθώς αφορά μόνο την προσωπική κατάσταση του δικαστή (Sfântul Vasile Polonă κατά Ρουμανίας), και σημείωσε ότι ελάχιστες από τις υποθέσεις οδήγησαν σε κυρώσεις (παρ. 90-92). Ως προς την αγωγή αποζημίωσης για δικαστικό σφάλμα, διαπίστωσε ότι η Κυβέρνηση δεν προσκόμισε καμία εθνική απόφαση που να εφαρμόζει τη διάταξη σε καθυστερήσεις αιτιολόγησης (παρ. 96-97).
Αποτέλεσμα: Απαράδεκτες οι προσφυγές λόγω μη εξάντλησης των εσωτερικών ενδίκων μέσων (ομόφωνα).
Άρθρο 13 ΕΣΔΑ — Προδήλως αβάσιμο
Δεδομένης της αναγνώρισης αποτελεσματικών ενδίκων μέσων, η αιτίαση κηρύχθηκε προδήλως αβάσιμη (παρ. 116).
Άρθρο 6 § 1 και Άρθρο 1 Πρωτοκόλλου αριθ. 1 — Εκπρόθεσμη υποβολή
Ως προς την αιτίαση καθυστερημένης εκτέλεσης (δεύτερη προσφυγή), το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η προσφεύγουσα υπέβαλε την προσφυγή πέραν της εξάμηνης προθεσμίας (παρ. 121-123).
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Είναι απολύτως συνεπές, υπό το πρίσμα της απαίτησης εύλογης διάρκειας της διαδικασίας κατ’ άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης, να μη θεωρείται η διαδικασία ολοκληρωμένη πριν από την κατάθεση της αιτιολογημένης τελεσίδικης απόφασης στη γραμματεία του δικαστηρίου που την εξέδωσε, ή ακόμη και πριν από την κοινοποίησή της στον ενδιαφερόμενο, ιδίως όταν μεγάλα χρονικά διαστήματα μεσολαβούν μεταξύ της εκφώνησης και της κοινοποίησης του κειμένου στους διαδίκους» (παρ. 82).
ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ MIERLĂ ΚΑΙ ΛΟΙΠΟΙ ΚΑΤΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑΣ
Εφαρμοσιμότητα του άρθρου 6 § 1 στη φάση σύνταξης αιτιολογίας: Η απόφαση αποσαφηνίζει ότι η εγγύηση εύλογης διάρκειας καλύπτει και το στάδιο μεταξύ εκφώνησης και σύνταξης πλήρους αιτιολογίας – ζήτημα που δεν είχε εξεταστεί ρητά στην προγενέστερη νομολογία που επικαλέστηκε η Κυβέρνηση.
Αναγνώριση προληπτικού μέσου επιτάχυνσης σύνταξης αιτιολογίας: Το Δικαστήριο αανγνώρισε για πρώτη φορά ως αποτελεσματικό το ρουμανικό μέσο επιτάχυνσης (άρθρο 522 ΚΠολΔ) ειδικά στο πλαίσιο καθυστέρησης σύνταξης αιτιολογίας.
Αποσύνδεση πειθαρχικής ευθύνης από αποτελεσματικό μέσο: Η απόφαση επιβεβαιώνει παγίως ότι η πειθαρχική δίωξη δικαστή δεν μπορεί να θεωρηθεί αποτελεσματικό μέσο κατ’ άρθρο 13, ακόμη και όταν οδηγεί σε κύρωση.
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ MIERLĂ ΚΑΙ ΛΟΙΠΟΙ ΚΑΤΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑΣ
Από: echrcaselaw
ΑΝΑΛΥΣΗ
Η απόφαση Mierlă κ.α. κατά Ρουμανίας αντιμετωπίζει ένα διαρθρωτικό πρόβλημα του ρουμανικού δικαστικού συστήματος: τις συστηματικές καθυστερήσεις στη σύνταξη αιτιολογίας δικαστικών αποφάσεων, που σε ορισμένες περιπτώσεις είναι πολυετείς.
Η οριοθέτηση της εύλογης διάρκειας: Η κρισιμότερη συνεισφορά της απόφασης έγκειται στην αποσαφήνιση ότι η φάση σύνταξης αιτιολογίας εμπίπτει στο πεδίο του άρθρου 6 § 1. Η θέση της Κυβέρνησης – ότι η αβεβαιότητα λήγει με την εκφώνηση – παραβλέπει ότι χωρίς αιτιολογία, ο διάδικος αδυνατεί να αξιολογήσει την ανάγκη άσκησης ενδίκων μέσων. Η προσέγγιση του Δικαστηρίου συνάδει με τη λειτουργία της αιτιολογίας ως εγγύησης δίκαιης δίκης (Taxquet κατά Βελγίου [Τμ. Ευρ. Σύνθ.]; Magnin κατά Γαλλίας).
Η πρακτική αναποτελεσματικότητα ορισμένων μέσων: Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η στάση του Δικαστηρίου απέναντι στα μέσα που χαρακτήρισε αναποτελεσματικά. Η πειθαρχική δίωξη αφορά μόνο την προσωπική κατάσταση του δικαστή και δεν παρέχει θεραπεία στον θιγόμενο διάδικο – θέση σταθερά από τη Sfântul Vasile Polonă. Η αγωγή δικαστικού σφάλματος, παρά τη διασταλτική ερμηνεία που της έδωσε το Ρουμανικό Συνταγματικό Δικαστήριο (απόφαση αριθ. 45/2018), δεν είχε εφαρμοστεί στην πράξη.
Συγκριτική ανάλυση με νομολογία διεθνών οργάνων: Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, στο Γενικό Σχόλιο αριθ. 32 (2007), επισημαίνει ότι η αιτιολογία αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της δίκαιης δίκης και ότι η καθυστερημένη παράδοσή της μπορεί να συνιστά παραβίαση του άρθρου 14 § 1 ΔΣΑΠΔ. Η Διαμερικανική Επιτροπή, στην υπόθεση Mémoli κατά Αργεντινής (2013), τόνισε ότι η εύλογη διάρκεια καλύπτει το σύνολο της διαδικασίας, περιλαμβανομένου του σταδίου μέχρι την πλήρη κοινοποίηση της αιτιολογημένης απόφασης. Η Mierlă κινείται σε σύγκλιση με αυτές τις προσεγγίσεις.
ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Η απόφαση εγείρει σημαντικά ζητήματα:
Η αποτελεσματικότητα του προληπτικού μέσου ελλείψει στατιστικών δεδομένων: Το Δικαστήριο βασίστηκε σε περιορισμένο αριθμό δικαστικών αποφάσεων που προσκόμισε η Κυβέρνηση. Ωστόσο, τα ίδια τα στοιχεία δείχνουν ότι η μέση διάρκεια σύνταξης αιτιολογίας στο HCCJ κυμαίνονταν μεταξύ 56 και 294 ημερών, ότι το ποσοστό εκπρόθεσμων αποφάσεων αυξήθηκε (41,2% το 2018, 51,3% το 2019) και ότι ελάχιστες πειθαρχικές έρευνες οδήγησαν σε κυρώσεις. Η πρακτική αποτελεσματικότητα του μέσου σε συστημικό επίπεδο παραμένει αμφίβολη.
Η ένταση μεταξύ διαρθρωτικού προβλήματος και ατομικής υποχρέωσης εξάντλησης: Τα στοιχεία αναδεικνύουν συστημικό πρόβλημα (δεκάδες χιλιάδες καθυστερήσεις ετησίως, ανεπαρκές δικαστικό προσωπικό), ωστόσο η απόφαση μετατοπίζει το βάρος στους προσφεύγοντες. Η προσέγγιση αυτή ενέχει τον κίνδυνο υποτίμησης της δυσκολίας πρόσβασης σε δικαστική προστασία σε ένα σύστημα με τόσο εκτεταμένες δυσλειτουργίες.
Συμπέρασμα: Η απόφαση Mierlă κ.α. κατά Ρουμανίας αποσαφηνίζει την εφαρμοσιμότητα του άρθρου 6 § 1 στο στάδιο σύνταξης της αιτιολογίας και αναγνωρίζει νέα αποτελεσματικά ένδικα μέσα στο ρουμανικό δίκαιο. Παράλληλα, αναδεικνύει ένα διαρθρωτικό πρόβλημα που τα εσωτερικά μέσα δεν φαίνεται να επιλύουν επαρκώς σε συστημικό επίπεδο.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- Pretto and Others v. Italy, 08.12.1983, Application no. 7984/77 • Taxquet v. Belgium [GC], 16.11.2010, Application no. 926/05 • Hadjianastassiou v. Greece, 16.12.1992, Application no. 12945/87 • Kudła v. Poland [GC], 26.10.2000, Application no. 30210/96 • Sürmeli v. Germany [GC], 08.06.2006, Application no. 75529/01 • Brudan v. Romania, 10.04.2018, Application no. 75717/14 • Holzinger v. Austria (no. 1), 30.01.2001, Application no. 23459/94 • Vlad and Others v. Romania, 26.11.2013, Application nos. 40756/06 et al. • Vučković and Others v. Serbia [GC], 25.03.2014, Application nos. 17153/11 et al. • Magnin v. France (dec.), 10.05.2012, Application no. 26219/08 • Paroisse gréco-catholique Sfântul Vasile Polonă v. Romania, 07.04.2009, Application no. 65965/01