Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Η μη παροχή στον κατηγορούμενο ευκαιρίας να υποβάλει ερωτήσεις στον μάρτυρα κατηγορίας, η κατάθεση του οποίου διαδραμάτισε αποφασιστικό ρόλο στην καταδίκη του, συνιστά παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄ της ΕΣΔΑ. Η μάρτυρας κατηγορίας ανακάλεσε κατά τη δίκη τις επιβαρυντικές δηλώσεις που είχε δώσει κατά την προδικασία, ισχυριζόμενη ότι ο ανακριτής τις κατέγραψε ανακριβώς. Ο δικαστής δεν επέτρεψε στην υπεράσπιση να εξετάσει την μάρτυρα ως προς τις αντιφάσεις μεταξύ των καταθέσεών της, για τυπικούς λόγους. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ότι δεν ελήφθησαν αντισταθμιστικά μέτρα. Η υπόθεση είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι αναδεικνύει ότι η παραβίαση του άρθρου 6 § 3 στοιχ. δ΄ δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκην φυσική απουσία του μάρτυρα στο ακροατήριο, αλλά μπορεί να συντρέχει και όταν ο μάρτυρας παρίσταται μεν, πλην όμως η υπεράσπιση στερείται ουσιωδώς της δυνατότητας αποτελεσματικής εξέτασής του. Ομόφωνη καταδικαστική απόφαση.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ο προσφεύγων, Hrayr Hakobyan, γεννηθείς το 1959, καταδικάστηκε στην Αρμενία για αδικήματα κατά του δημοσίου (απάτη ιδιαιτέρως μεγάλης αξίας και πλαστογραφία επισήμων εγγράφων). Κατά τη διάρκεια της ανάκρισης, η μάρτυρας H.Z. εξετάστηκε δύο φορές. Μόνο κατά τη δεύτερη εξέτασή της προέβη σε επιβαρυντικές καταθέσεις κατά του προσφεύγοντος. Η κατάθεσή της αποτελούσε το μοναδικό αποδεικτικό στοιχείο που ενέπλεκε άμεσα τον προσφεύγοντα στην απάτη σε βάρος δημοσίων χρημάτων και διαδραμάτισε αποφασιστικό ρόλο στην καταδίκη του. Δεν υπήρχε κανένα άλλο άμεσο αποδεικτικό στοιχείο που να τον συνέδεε με τα αδικήματα για τα οποία κατηγορήθηκε.
Κατά τη δίκη, η H.Z. ανακάλεσε τις επιβαρυντικές καταθέσεις της, ισχυριζόμενη ότι ο ανακριτής τις είχε καταγράψει ανακριβώς και προσπάθησε να την μπερδέψει. Ωστόσο, ο πρόεδρος του δικαστηρίου δεν επέτρεψε στη H.Z. να απαντήσει στις ερωτήσεις της υπεράσπισης σχετικά με τις κατηγορίες κατά του προσφεύγοντος και την επιβαρυντική κατάθεσή της, για τυπικούς λόγους: η μάρτυρας είχε κληθεί σε συμπληρωματική εξέταση αποκλειστικά σε σχέση με τη δική της ποινική υπόθεση και, κατά την κρίση του δικαστή, δεν μπορούσε επομένως να εξεταστεί για άλλα ζητήματα. Κατ’ ουσίαν, η υπεράσπιση στερήθηκε όχι απλώς ενός περιφερειακού δικονομικού δικαιώματος, αλλά του πυρήνα του δικαιώματος αντιπαράθεσης προς τον κρίσιμο μάρτυρα κατηγορίας.
Ο προσφεύγων εξάντλησε τα εσωτερικά ένδικα μέσα (αμετάκλητη εσωτερική απόφαση: Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, 16 Οκτωβρίου 2018). Στις 15 Απριλίου 2019 υπέβαλε προσφυγή στο ΕΔΔΑ βάσει του άρθρου 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄ της ΕΣΔΑ, παραπονούμενος για μη δίκαιη δίκη λόγω αδυναμίας εξέτασης του κρίσιμου μάρτυρα κατηγορίας.
Το ΕΔΔΑ (Πέμπτο Τμήμα), σε σύνθεση Επιτροπής τριών δικαστών, έκρινε ομόφωνα ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄ της ΕΣΔΑ. Η επιλογή της σύνθεσης Επιτροπής καταδεικνύει ότι το Δικαστήριο αντιμετώπισε την υπόθεση ως εντασσόμενη σε well-established case-law, χωρίς τούτο να μειώνει το δογματικό της ενδιαφέρον.
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄ ΕΣΔΑ. Παραβίαση
Γενικές αρχές. Το Δικαστήριο υπενθύμισε τις πάγιες αρχές που εφαρμόζονται σε υποθέσεις όπου μάρτυρας κατηγορίας δεν προσήλθε στη δίκη και οι καταθέσεις του κατά την ανάκριση γίνονται δεκτές ως αποδεικτικά στοιχεία (Schatschaschwili κατά Γερμανίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 9154/10, §§ 100-31). Στην υπόθεση εκείνη, το Δικαστήριο διαπίστωσε παραβίαση λόγω της αδυναμίας των αρχών να παράσχουν στον κατηγορούμενο ευκαιρία εξέτασης δύο κρίσιμων μαρτύρων κατηγορίας σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας (§§ 161-65). Αν και οι αρχές αυτές αναπτύχθηκαν για περιπτώσεις μη εμφάνισης μαρτύρων στη δίκη, εφαρμόζονται και σε περιπτώσεις όπου ο μάρτυρας εμφανίζεται στο δικαστήριο αλλά δικονομικές παρατυπίες εμποδίζουν τον κατηγορούμενο να τον εξετάσει. Δύνανται επίσης να χρησιμεύσουν ως καθοδήγηση όταν το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι η μη εμφάνιση μαρτύρων αλλά οι τρόποι διεξαγωγής της κατ΄αντιπαράθεση εξέτασής του που μπορεί να περιορίσουν τα δικαιώματα της υπεράσπισης (Chernika κατά Ουκρανίας, αριθμ. προσφ. 53791/11, § 46). Στο σημείο αυτό εντάσσεται η Hakobyan: όχι ως υπόθεση κλασικού absent witness, αλλά ως περίπτωση λειτουργικού εκμηδενισμού της εξέτασης μάρτυρα, δηλαδή ως περιορισμού που πλήττει την πρακτική και αποτελεσματική άσκηση του δικαιώματος υπεράσπισης.
Εφαρμογή στη συγκεκριμένη υπόθεση. Το Δικαστήριο εξέτασε το σύνολο του υλικού, συμπεριλαμβανομένων των παρατηρήσεων των διαδίκων, και δεν εντόπισε κανένα πραγματικό γεγονός ή επιχείρημα ικανό να το πείσει να καταλήξει σε διαφορετικό συμπέρασμα ως προς το παραδεκτό και την ουσία. Έκρινε ότι η μη παροχή στον προσφεύγοντα ευκαιρίας να υποβάλει ουσιώδεις ερωτήσεις στην εν λόγω μάρτυρα βάρυνε σημαντικά στη ζυγαριά κατά την εξέταση της συνολικής δικαιότητας της ποινικής διαδικασίας εναντίον του. Έλαβε επίσης υπόψη ότι τίποτα στο ενώπιόν του υλικό δεν υπεδείκνυε ότι τα εθνικά δικαιοδοτικά όργανα κατέβαλαν οποιαδήποτε προσπάθεια λήψης αντισταθμιστικών μέτρων, ώστε να αντισταθμιστούν οι δυσχέρειες που αντιμετώπισε ο προσφεύγων λόγω της αποδοχής ως αποδεικτικού στοιχείου της μη ελεγχθείσας κατάθεσης της μάρτυρος. Το Δικαστήριο, δηλαδή, δεν αρκέστηκε σε μια αφηρημένη διαπίστωση δικονομικής πλημμέλειας, αλλά συνέδεσε τον περιορισμό της εξέτασης με τη συνολική δικαιότητα της διαδικασίας, υπό το πρίσμα αφενός του βάρους της κατάθεσης και αφετέρου της παντελούς έλλειψης επανορθωτικών εγγυήσεων.
Η προσφυγή κρίθηκε παραδεκτή και διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄ της ΕΣΔΑ.
Λοιπά αιτήματα. Ο προσφεύγων παραπονέθηκε επίσης, βάσει του άρθρου 6 § 1, ότι τα εθνικά δικαστήρια δεν αντιμετώπισαν επαρκώς τα επιχειρήματά του σχετικά με την αξιολόγηση της μη ελεγχθείσας κατάθεσης. Το Δικαστήριο, λαμβάνοντας υπόψη τα πραγματικά περιστατικά, τις παρατηρήσεις των διαδίκων και τις διαπιστώσεις του, έκρινε ότι είχε ήδη εξετάσει τα κύρια νομικά ζητήματα που ανέκυψαν στην υπόθεση και ότι δεν ήταν αναγκαίο να εξετάσει χωριστά το εναπομένον αίτημα (Centre for Legal Resources on behalf of Valentin Câmpeanu κατά Ρουμανίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 47848/08, § 156). Η τεχνική αυτή της μη χωριστής εξέτασης δεν υποβαθμίζει το εναπομένον επιχείρημα. Αντιθέτως, αντανακλά τη θέση του Δικαστηρίου ότι η κύρια πηγή της παραβίασης είχε ήδη πλήρως αποτυπωθεί στο σώμα της ανάλυσης υπό το άρθρο 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄.
Δίκαιη ικανοποίηση (άρθρο 41 ΕΣΔΑ). Το Δικαστήριο επιδίκασε στον προσφεύγοντα 2.400 ευρώ για ηθική βλάβη και 1.000 ευρώ για δικαστικά έξοδα και δαπάνες. Η παραπομπή στην Avetisyan κατά Αρμενίας αφορά ειδικά τη δίκαιη ικανοποίηση και όχι το κύριο ratio decidendi της παρούσας παραβίασης.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Το Δικαστήριο κρίνει ότι το γεγονός ότι ο προσφεύγων δεν του παρασχέθηκε η ευκαιρία να υποβάλει ουσιώδεις ερωτήσεις στην εν λόγω μάρτυρα βαρύνει σημαντικά στη ζυγαριά κατά την εξέταση της συνολικής δικαιότητας της ποινικής διαδικασίας εναντίον του. Το Δικαστήριο λαμβάνει επίσης υπόψη ότι τίποτα στο ενώπιόν του υλικό δεν υποδηλώνει ότι υπήρξε οποιαδήποτε προσπάθεια εκ μέρους των εθνικών δικαιοδοτικών οργάνων να αξιοποιήσουν οποιοδήποτε αντισταθμιστικό μέτρο, ώστε να αντισταθμιστούν οι δυσχέρειες που αντιμετώπισε ο προσφεύγων λόγω της αποδοχής ως αποδεικτικού στοιχείου της μη ελεγχθείσας κατάθεσης της μάρτυρος» (παρ. 8).
ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Εφαρμογή αρχών Schatschaschwili πέραν της μη εμφάνισης μαρτύρων. Η απόφαση επιβεβαιώνει ότι οι αρχές που θεσπίστηκαν στην Schatschaschwili κατά Γερμανίας δεν περιορίζονται σε περιπτώσεις φυσικής απουσίας μαρτύρων κατηγορίας, αλλά εκτείνονται σε κάθε περίπτωση δικονομικών πλημμελειών που εμποδίζουν ουσιαστικά τον κατηγορούμενο να εξετάσει τον μάρτυρα, ακόμη και αν αυτός εμφανίστηκε ενώπιον του δικαστηρίου. Η σημασία του σημείου αυτού είναι ιδιαίτερη, διότι αποτρέπει την υπερβολικά φορμαλιστική συρρίκνωση της προστασίας του άρθρου 6 § 3 στοιχ. δ΄ μόνο σε περιπτώσεις φυσικής απουσίας του μάρτυρα και μετατοπίζει την έμφαση στη λειτουργική πραγματικότητα της εξέτασης.
Τυπικοί δικονομικοί λόγοι ως παραβίαση δικαιωμάτων υπεράσπισης. Η απόφαση καθιστά σαφές ότι ο αποκλεισμός ουσιωδών ερωτήσεων προς μάρτυρα κατηγορίας για τυπικούς δικονομικούς λόγους – εν προκειμένω, η κρίση του δικαστή ότι η μάρτυρας είχε κληθεί αποκλειστικά στο πλαίσιο της δικής της ποινικής υπόθεσης – δεν αρκεί ως δικαιολογία για τον περιορισμό του δικαιώματος της κατ΄αντιμωλία εξέτασης του μάρτυρα. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν το εθνικό δικαστήριο μπορούσε να επικαλεστεί κάποια δικονομική βάση, αλλά αν ο περιορισμός ήταν συμβατός με την αρχή της συνολικής δικαιότητας και αν συνοδευόταν από επαρκείς εγγυήσεις.
Μοναδικό και αποφασιστικό αποδεικτικό στοιχείο. Η υπόθεση τονίζει τη σημασία που αποδίδει το ΕΔΔΑ στο βάρος του αποδεικτικού στοιχείου: η κατάθεση της H.Z. αποτελούσε το μοναδικό άμεσο αποδεικτικό στοιχείο, γεγονός που ενέτεινε τις απαιτήσεις δίκαιης δίκης. Όταν η καταδίκη στηρίζεται σε τέτοια κατάθεση, η ανάγκη για πραγματική δυνατότητα αντιπαράθεσης και για ισχυρά αντισταθμιστικά μέτρα γίνεται δογματικά εντονότερη. Η Hakobyan είναι, από τη σκοπιά αυτή, χαρακτηριστική: το πρόβλημα δεν ήταν μόνον η ύπαρξη περιορισμού, αλλά η πλήρης απουσία κάθε δικανικού μηχανισμού ικανού να μετριάσει το αποδεικτικό μειονέκτημα της υπεράσπισης.
Απουσία αντισταθμιστικών μέτρων. Η ρητή αναφορά στην απουσία οποιασδήποτε προσπάθειας λήψης αντισταθμιστικών μέτρων εκ μέρους των εθνικών δικαστηρίων αποτελεί υπενθύμιση ότι η αποδοχή μη ελεγχθείσας κατάθεσης ως αποδεικτικού στοιχείου απαιτεί ιδιαίτερες εγγυήσεις ώστε να διασφαλιστεί η συνολική δικαιότητα.
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
Από: echrcaselaw
Η απόφαση Hakobyan κατά Αρμενίας αποτελεί συνοπτική αλλά νομολογιακά σημαντική κρίση εντασσόμενη στη σταθερή γραμμή του ΕΔΔΑ για τα δικαιώματα εξέτασης μαρτύρων κατηγορίας. Η υπόθεση εκδόθηκε σε σύνθεση Επιτροπής τριών δικαστών (WECL – well-established case-law), γεγονός που υποδηλώνει ότι το Δικαστήριο αντιμετώπισε το ζήτημα ως εμπίπτον σε παγιωμένη νομολογία. Η συντομία του σκεπτικού πρέπει να αναγνωσθεί υπό το πρίσμα της διαδικασίας στην Επιτροπή που δίκασε την υπόθεση και της well-established case-law, όχι ως ένδειξη μειωμένης δογματικής ή πρακτικής σημασίας της απόφασης.
Η ιδιοτυπία της ανάκλησης ενώπιον του δικαστηρίου. Η περίπτωση δεν αφορά την κλασική μη εμφάνιση μάρτυρα κατηγορίας (absent witness), αλλά μια πιο σύνθετη πραγματική κατάσταση: η μάρτυρας εμφανίστηκε, ανακάλεσε τις επιβαρυντικές καταθέσεις της ισχυριζόμενη ανακριβή καταγραφή από τον ανακριτή, αλλά ο δικαστής δεν επέτρεψε στην υπεράσπιση να εξετάσει τις αντιθέσεις μεταξύ των καταθέσεών της. Πρόκειται, ουσιαστικά, για μια de facto στέρηση του δικαιώματος εξέτασης υπό το πρόσχημα τυπικής δικονομικής τάξης. Η αναφορά στην Chernika κατά Ουκρανίας (§ 46) καθιστά σαφές ότι οι αρχές Schatschaschwili καλύπτουν όχι μόνο την μη εμφάνιση αλλά και τους «τρόπους διεξαγωγής» (modalities) της κατ΄αντιμωλία εξέτασης που περιορίζουν τα δικαιώματα της υπεράσπισης. Ακριβέστερα, η Chernika δεν θεμελιώνει αυτοτελώς νέο κανόνα, αλλά επαναβεβαιώνει ότι οι αρχές Al-Khawaja/Schatschaschwili είναι ικανές να εφαρμοστούν και όπου ο περιορισμός συνίσταται όχι στην απουσία του μάρτυρα, αλλά στον τρόπο με τον οποίο η εξέτασή του καθίσταται ανεπαρκής ή κενή περιεχομένου.
Η απουσία αντισταθμιστικών μέτρων ως κρίσιμος παράγοντας. Στο πλαίσιο της τριμερούς δοκιμασίας Al-Khawaja, όπως αυτή συστηματοποιήθηκε στη Schatschaschwili, η εξέταση αντισταθμιστικών μέτρων αποτελεί τον τρίτο πυλώνα (Schatschaschwili, §§ 107-131). Εν προκειμένω, η διαπίστωση ότι δεν υπήρξε «καμία προσπάθεια» λήψης αντισταθμιστικών μέτρων αποτελεί ιδιαιτέρως επιβαρυντική κρίση. Σε αντιδιαστολή, σε υποθέσεις όπου τα εθνικά δικαστήρια λαμβάνουν μέτρα (π.χ. ιδιαίτερη αιτιολογία ως προς την αξιοπιστία, ενισχυτικά αποδεικτικά στοιχεία, βιντεοσκόπηση κατάθεσης) το ΕΔΔΑ ενδέχεται να δεχθεί ότι η συνολική δικαιότητα διασφαλίστηκε. Εν προκειμένω, η πλήρης απουσία τέτοιων μέτρων, σε συνδυασμό με τον αποφασιστικό χαρακτήρα της κατάθεσης, δεν άφηνε κανένα περιθώριο. Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι στην Hakobyan ο πρώτος άξονας της κλασικής δοκιμασίας, δηλαδή ο «σπουδαίος λόγος απουσίας», δεν εμφανίζεται με την ίδια δομική αυτοτέλεια όπως στις καθαρά absent-witness υποθέσεις, ακριβώς επειδή η μάρτυρας ήταν παρούσα. Το κέντρο βάρους μετακινείται έτσι από την αιτιολόγηση της απουσίας στην πραγματική αποτελεσματικότητα της εξέτασης.
Το ύψος της επιδικασθείσας αποζημίωσης. Η επιδίκαση 2.400 ευρώ για ηθική βλάβη βρίσκεται στο κατώτερο εύρος των αποζημιώσεων βάσει του άρθρου 6, κάτι αναμενόμενο δεδομένου ότι πρόκειται για απόφαση Επιτροπής σε υπόθεση WECL. Εντούτοις, η ουσιαστική σημασία της απόφασης δεν μετράται στο χρηματικό ποσό αλλά στην επίδρασή της στη δυνατότητα τυχόν επανάληψης της διαδικασίας ήδη εσωτερικά περατωθείσας ποινικής διαδικασίας, ζήτημα που εξαρτάται από το εσωτερικό δίκαιο, στο μέτρο που αυτό προβλέπει αποτελεσματικό μηχανισμό επανεξέτασης. Υπό το πρίσμα του άρθρου 46 ΕΣΔΑ και της πάγιας νομολογίας περί ατομικών μέτρων, η πραγματική αξία τέτοιων αποφάσεων συχνά έγκειται λιγότερο στο ποσό της ικανοποίησης και περισσότερο στη δυνατότητα επαναφοράς της διαδικαστικής ισορροπίας σε εθνικό επίπεδο.
Συμπέρασμα. Η υπόθεση Hakobyan κατά Αρμενίας, αν και σύντομη ως προς το αιτιολογικό, αποτελεί χρήσιμη αναφορά σε ζητήματα αξιοποίησης μη ελεγχθεισών καταθέσεων. Επιβεβαιώνει ότι τυπικοί δικονομικοί λόγοι δεν δικαιολογούν τον ουσιαστικό αποκλεισμό του δικαιώματος κατ΄αντιμωλία εξέτασης των μαρτύρων, ιδίως όταν η κατάθεση αποτελεί το μοναδικό άμεσο αποδεικτικό στοιχείο. Παράλληλα, αναδεικνύει τον ρόλο των αντισταθμιστικών μέτρων ως αναγκαίας εγγύησης δικαιότητας σε κάθε περίπτωση αξιοποίησης κατάθεσης που δεν υποβλήθηκε σε πλήρη αντιπαράθεση. Για τον θεωρητικό και τον εφαρμοστή του δικαίου, η Hakobyan λειτουργεί ως καθαρό παράδειγμα του ότι το άρθρο 6 § 3 στοιχ. δ΄ προστατεύει όχι μια τυπική δυνατότητα υποβολής ερωτήσεων, αλλά μια ουσιαστική, πρακτική και αποτελεσματική δυνατότητα αμφισβήτησης του επιβαρυντικού μαρτυρικού υλικού.
ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΔΟΓΜΑΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ
Α) Schatschaschwili v. Germany [GC], 15.12.2015, αρ. προσφ. 9154/10: Σημαντική απόφαση του Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης για τις αρχές αξιολόγησης της δικαιότητας δίκης σε περίπτωση αποδοχής ως αποδεικτικού στοιχείου καταθέσεων μαρτύρων που δεν εμφανίστηκαν στη δίκη. Συστηματοποίησε και εξειδίκευσε τα τρία επίπεδα αξιολόγησης: (i) σπουδαίος λόγος απουσίας, (ii) βάρος της κατάθεσης (μοναδικό ή αποφασιστικό αποδεικτικό στοιχείο), (iii) επάρκεια αντισταθμιστικών μέτρων (§§ 100-131). Η σημασία της έγκειται στο ότι η αξιολόγηση των τριών αυτών σταδίων δεν είναι μηχανική, αλλά εντάσσεται πάντοτε στο ενιαίο ερώτημα της συνολικής δικαιότητας της διαδικασίας. Πηγή: HUDOC.
Β) Al-Khawaja and Tahery v. the United Kingdom [GC], 15.12.2011, αρ. προσφ. 26766/05 και 22228/06: Η απόφαση θέσπισε την «κανόνα μοναδικού ή αποφασιστικού αποδεικτικού στοιχείου» (sole or decisive rule) ως πυλώνα εκτίμησης της συνολικής δικαιότητας, σε συνδυασμό με τα αντισταθμιστικά μέτρα (§§ 119-47). Η Schatschaschwili αναδιατύπωσε και ανέπτυξε τις αρχές αυτές. Η Hakobyan κινείται εμφανώς εντός αυτού του νομολογιακού πλαισίου. Πηγή: HUDOC.
Γ) Chernika v. Ukraine, 12.03.2020, αρ. προσφ. 53791/11: Η απόφαση δεν θεμελιώνει αυτοτελώς νέο κριτήριο, αλλά επιβεβαιώνει ρητά την εφαρμοστικότητα των αρχών Schatschaschwili σε περιπτώσεις όπου το ζήτημα δεν είναι η μη εμφάνιση μαρτύρων αλλά οι τρόποι διεξαγωγής της αντεξέτασης που περιορίζουν τα δικαιώματα της υπεράσπισης (§ 46), με ρητές παραπομπές στις Ürek and Ürek v. Turkey και Cherpion v. Belgium (dec.). Στο μέτρο αυτό, λειτουργεί ως κρίσιμος συνδετικός κρίκος μεταξύ της absent-witness νομολογίας και των υποθέσεων λειτουργικού περιορισμού της εξέτασης μάρτυρα. Άμεσα παρατιθέμενη στην παρούσα απόφαση. Πηγή: HUDOC.
Δ) Avetisyan v. Armenia, 10.11.2016, αρ. προσφ. 13479/11: Απόφαση κατά της Αρμενίας στην οποία παραπέμπει ρητά η παρούσα για τη δίκαιη ικανοποίηση (§§ 73-74), γεγονός που καταδεικνύει πρωτίστως συγκρισιμότητα ως προς το ύψος της επιδικαζόμενης ικανοποίησης και μόνον εμμέσως συγγένεια του ευρύτερου νομολογιακού πλαισίου στις αρμενικές υποθέσεις εξέτασης μαρτύρων. Πηγή: HUDOC.
Ε) Centre for Legal Resources on behalf of Valentin Câmpeanu v. Romania [GC], 17.07.2014, αρ. προσφ. 47848/08: Η απόφαση χρησιμεύει ως αυθεντία για τη δυνατότητα του Δικαστηρίου να μην εξετάσει χωριστά εναπομένοντα αιτήματα, εφόσον τα κύρια νομικά ζητήματα έχουν ήδη αντιμετωπιστεί (§ 156). Η χρήση της στην Hakobyan είναι τεχνική αλλά σημαντική, διότι επιβεβαιώνει τη μεθοδολογική επιλογή του Δικαστηρίου να συμπυκνώνει τον έλεγχο όταν το κύριο ζήτημα έχει ήδη κριθεί εξαντλητικά. Πηγή: HUDOC.
ΣΤ) Ürek and Ürek v. Turkey, 30.07.2019, αρ. προσφ. 74845/12: Απόφαση στην οποία το Δικαστήριο δέχθηκε ότι οι αρχές της absent-witness νομολογίας μπορούν να εφαρμοστούν και όταν ο μάρτυρας εμφανίζεται ενώπιον του δικαστηρίου αλλά δικονομικές παρατυπίες εμποδίζουν την αποτελεσματική εξέτασή του (§ 49). Η σημασία της είναι ιδιαιτέρως χρήσιμη για την ακριβή δογματική τοποθέτηση της Hakobyan, καθώς αποτελεί τον πρώτο ρητό νομολογιακό κρίκο επέκτασης του πεδίου εφαρμογής των αρχών Al-Khawaja/Schatschaschwili σε υποθέσεις «φυσικής παρουσίας – λειτουργικής απουσίας». Πηγή: HUDOC.
Ζ) Cherpion v. Belgium (dec.), 09.05.2017, αρ. προσφ. 47158/11: Απόφαση στην οποία το Δικαστήριο χρησιμοποίησε τις αρχές αυτές ως καθοδήγηση σε σχέση όχι με τη μη εμφάνιση μάρτυρα, αλλά με τις modalities της αντεξέτασης (§§ 35-41). Η αναφορά της μέσω της Chernika ενισχύει την ερμηνευτική γραμμή που καταλήγει στην Hakobyan. Πηγή: HUDOC.