ΑΠΟΦΑΣΗ
Negulescu κατά Ρουμανίας της 16.02.2021 (προσφ. αριθ. 11230/12)
Βλ. εδώ
Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 στ. δ΄ της ΕΣΔΑ (δίκαιη δίκη – δικαίωμα εξέτασης μαρτύρων) σε υπόθεση Ρουμάνας υπηκόου στην οποία επιδικάστηκε διοικητικό πρόστιμο περίπου 90 ευρώ για σωματική βία ήσσονος σημασίας, στο πλαίσιο διαδικασίας ελέγχου εισαγγελικής απόφασης. Το δικαστήριο που επιλήφθηκε της ένστασης στήριξε την κρίση του επί της ενοχής σε κατάθεση μάρτυρα κατηγορίας (μάρτυρας Α) τον οποίο η προσφεύγουσα δεν είχε ποτέ τη δυνατότητα να εξετάσει, ούτε κατά την προδικασία ούτε ενώπιον δικαστηρίου. Το Δικαστήριο έκρινε ομόφωνα ότι δεν συνέτρεχε βάσιμος λόγος για την απουσία του μάρτυρα, ότι η κατάθεσή του ήταν αποφασιστικής σημασίας για την καταδίκη και ότι δεν υπήρχαν επαρκείς αντισταθμιστικοί παράγοντες υπέρ της υπεράσπισης.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ — NEGULESCU ΚΑΤΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑΣ (2021)
Η απόφαση Negulescu κατά Ρουμανίας αφορά τη Valentina Claudia Negulescu, γεννηθείσα το 1973, κάτοικο Prahova (Ρουμανία). Στις 13 Φεβρουαρίου 2009, η R.M. κατέθεσε μήνυση κατά της προσφεύγουσας για σωματική βία σε δημόσιο χώρο. Κατά την αστυνομική έρευνα, εξετάσθηκαν τρεις μάρτυρες: ο μάρτυρας Α επιβεβαίωσε τη βία, ενώ οι μάρτυρες Β (αδελφή της προσφεύγουσας) και Γ την αρνήθηκαν. Οι καταθέσεις ελήφθησαν ερήμην της προσφεύγουσας και χωρίς παρουσία δικηγόρου.
Στις 15 Δεκεμβρίου 2010, η εισαγγελία έπαυσε την ποινική δίωξη κρίνοντας ότι οι πράξεις δεν είχαν τον βαθμό κοινωνικής επικινδυνότητας που απαιτείται για την ύπαρξη αξιοποίνου (άρθρο 181 ΠΚ), και επέβαλε διοικητικό πρόστιμο 400 RON. Η προσφεύγουσα άσκησε ένσταση ενώπιον του Πρωτοδικείου Ploieşti (άρθρο 278 ΚΠΔ). Με αμετάκλητη απόφαση της 21ης Ιουνίου 2011, το δικαστήριο απέρριψε την ένσταση, κρίνοντας ότι η κατάθεση του μάρτυρα Α σε συνδυασμό με το ιατρικό πιστοποιητικό αποδείκνυαν αναμφίβολα τα πραγματικά περιστατικά.
Το Δικαστήριο (Τέταρτο Τμήμα), ομόφωνα, αποφάσισε:
Ως προς το παραδεκτό, το Δικαστήριο απέρριψε την ένσταση ratione materiae της Κυβέρνησης, κρίνοντας ότι η διαδικασία ήταν ποινικού χαρακτήρα κατά την αυτόνομη έννοια του άρθρου 6 (κριτήρια Engel) και ότι όλες οι εγγυήσεις του ποινικού σκέλους του άρθρου 6 ήταν εφαρμοστέες, ανεξαρτήτως της βαρύτητας του αδικήματος.
Ως προς το δικαίωμα εξέτασης μαρτύρων (άρθρο 6 §§ 1 και 3 στ. δ΄): Διαπίστωσε παραβίαση. Η αδυναμία του δικαστηρίου να εξετάσει τον μάρτυρα Α δεν συνιστούσε βάσιμο λόγο απουσίας κατά την έννοια της νομολογίας. Η κατάθεση του μάρτυρα Α ήταν αποφασιστικής σημασίας για την καταδίκη. Δεν υπήρξαν επαρκείς αντισταθμιστικοί παράγοντες: η υπεράσπιση δεν κλήθηκε κατά τις προανακριτικές καταθέσεις, και το δικαστήριο, αν και είχε τη δυνατότητα να αναπέμψει ή να εκδικάσει πρωτοδίκως, δεν χρησιμοποίησε κανένα από αυτά τα μέσα.
Το Δικαστήριο επιδίκασε 1.000 ευρώ για ηθική βλάβη (με πλειοψηφία 5-2) και 100 ευρώ για δικαστικά έξοδα. Οι δικαστές Pastor Vilanova και Schukking διατύπωσαν μερικώς μειοψηφούσα γνώμη ως προς τη δίκαιη ικανοποίηση.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΥΠΟΘΕΣΗΣ NEGULESCU ΚΑΤΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑΣ
Η προσφεύγουσα, Valentina Claudia Negulescu, γεννήθηκε το 1973 και διαμένει στο Prahova (Ρουμανία). Στις 13 Φεβρουαρίου 2009, η R.M. κατέθεσε μήνυση στην αστυνομία Prahova, κατηγορώντας την προσφεύγουσα ότι την κτύπησε στον δρόμο. Κατά την προανάκριση, η προσφεύγουσα και η R.M. κατέθεσαν ενόρκως. Εξετάσθηκαν τρεις αυτόπτες μάρτυρες: στις 14 Φεβρουαρίου 2009 ο μάρτυρας Α δήλωσε ότι είδε την προσφεύγουσα να κτυπά το θύμα· στις 6 Μαρτίου 2009 οι μάρτυρες Β (αδελφή της προσφεύγουσας) και Γ αρνήθηκαν την ύπαρξη βίας. Η R.M. προσκόμισε ιατρικό πιστοποιητικό που βεβαίωνε μώλωπες στο κεφάλι χωρίς ανάγκη θεραπείας. Όλες οι καταθέσεις ελήφθησαν ερήμην της προσφεύγουσας και χωρίς δικηγόρο.
Στις 28 Ιουλίου 2009, η εισαγγελία κίνησε ποινική δίωξη βάσει του άρθρου 180 § 1 ΠΚ (κτυπήματα και βιαιοπραγίες). Στις 15 Δεκεμβρίου 2010, η εισαγγελία έπαυσε την ποινική δίωξη δυνάμει του άρθρου 181 ΠΚ, κρίνοντας ότι οι πράξεις δεν παρουσίαζαν τον απαιτούμενο βαθμό κοινωνικής επικινδυνότητας, και επέβαλε διοικητικό πρόστιμο 400 RON (περίπου 90 ευρώ). Η ένσταση της προσφεύγουσας ενώπιον του Προϊσταμένου της Εισαγγελίας απορρίφθηκε στις 18 Μαρτίου 2011.
Στις 8 Απριλίου 2011, η προσφεύγουσα άσκησε ένσταση ενώπιον του Πρωτοδικείου Ploieşti (άρθρο 278¹ ΚΠΔ). Με αμετάκλητη απόφαση της 21ης Ιουνίου 2011, το δικαστήριο απέρριψε την ένσταση, στηριζόμενο στην κατάθεση του μάρτυρα Α σε συνδυασμό με το ιατρικό πιστοποιητικό, κρίνοντας ότι τα γεγονότα απεδείχθησαν «πέραν πάσης αμφιβολίας» όπως τα περιέγραψε η R.M.
ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΕΣΔΑ
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 στ. δ΄
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 στ. δ΄ ΕΣΔΑ — Παραβίαση του δικαιώματος εξέτασης μαρτύρων
Ως προς την ποινική φύση της διαδικασίας, το Δικαστήριο εξέτασε τα κριτήρια Engel και έκρινε ότι η διαδικασία είχε ποινική φύση κατά την αυτόνομη έννοια του άρθρου 6: η πράξη ανήκε στο πεδίο του ποινικού δικαίου (άρθρο 180 § 1 ΠΚ), η ποινή που προβλεπόταν από τον νόμο ανερχόταν σε φυλάκιση από έναν έως τρεις μήνες ή πρόστιμο, και το επιβληθέν πρόστιμο είχε τιμωρητικό και αποτρεπτικό χαρακτήρα (παρ. 27-32· Mihalache κατά Ρουμανίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 54012/10, 08.07.2019). Κατά συνέπεια, οι πλήρεις εγγυήσεις του ποινικού σκέλους του άρθρου 6 ήταν εφαρμοστέες, ανεξαρτήτως της εγχώριας κατάταξης ως «διοικητικού» προστίμου (παρ. 39-42· Blokhin κατά Ρωσίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 47152/06, 23.03.2016).
Ως προς τον βάσιμο λόγο απουσίας μάρτυρα, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι ο μάρτυρας Α εξετάσθηκε αποκλειστικά κατά την προανάκριση. Η αδυναμία του δικαστηρίου να εξετάσει μάρτυρες, λόγω δικονομικών περιορισμών του άρθρου 278 ΚΠΔ, δεν συνιστούσε βάσιμο λόγο απουσίας κατά την έννοια της νομολογίας (παρ. 49· Schatschaschwili κατά Γερμανίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 9154/10, 15.12.2015).
Ως προς τον αποφασιστικό χαρακτήρα της κατάθεσης, η κατάθεση του μάρτυρα Α, σε συνδυασμό με το ιατρικό πιστοποιητικό, αποτέλεσε τη βάση της καταδίκης. Το Δικαστήριο συνήγαγε ότι η κατάθεση αυτή ήταν αποφασιστικής σημασίας (παρ. 50).
Ως προς τους αντισταθμιστικούς παράγοντες, το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν υπήρξαν επαρκείς εγγυήσεις: η υπεράσπιση δεν κλήθηκε στην προδικασία, και το δικαστήριο, αν και διέθετε τη δυνατότητα αναπομπής στην εισαγγελία ή εκδίκασης ως πρωτοβάθμιο δικαστήριο (άρθρο 278¹ § 8 ΚΠΔ), δεν χρησιμοποίησε κανένα μέσο θεραπείας, αποστερώντας έτσι την προσφεύγουσα από τη δυνατότητα αντεξέτασης αποφασιστικής σημασίας μάρτυρα (παρ. 51-53). Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση (ομόφωνα).
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Το [εγχώριο] δικαστήριο δεν αξιοποίησε καμία από τις δυνατότητες αυτές, αλλά αντιθέτως επικύρωσε την εισαγγελική απόφαση χωρίς εξέταση αποδεικτικών μέσων, ματαιώνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τη δυνατότητα της προσφεύγουσας να αντεξετάσει τον μάρτυρα του οποίου η κατάθεση ήταν αποφασιστικής σημασίας. Πράττοντας τούτο, το δικαστήριο στέρησε από την προσφεύγουσα τη δυνατότητα εξέτασης της υπόθεσής της σε συμμόρφωση με τις απαιτήσεις της Σύμβασης» (παρ. 53).
ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ NEGULESCU ΚΑΤΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑΣ
Εφαρμογή πλήρων εγγυήσεων του άρθρου 6 σε διαδικασία ήσσονος ποινικής βαρύτητας: Η απόφαση επιβεβαιώνει ότι οι εγγυήσεις του ποινικού σκέλους του άρθρου 6 εφαρμόζονται πλήρως σε κάθε ποινική διαδικασία κατά την αυτόνομη έννοια της Σύμβασης, ανεξαρτήτως της βαρύτητας του αδικήματος ή του εγχώριου χαρακτηρισμού του ως «διοικητικού».
Αδυναμία δικαστηρίου ως μη βάσιμος λόγος απουσίας μάρτυρα: Η απόφαση κρίνει ρητά ότι η δικονομική αδυναμία του δικαστηρίου να εξετάσει μάρτυρα δεν αποτελεί βάσιμο λόγο (good reason) κατά τη νομολογία Al-Khawaja και Tahery, μεταθέτοντας έτσι την ευθύνη στο κράτος να διαμορφώσει δικονομικό πλαίσιο που επιτρέπει την αντεξέταση.
Θετική υποχρέωση αξιοποίησης εναλλακτικών δικονομικών μέσων: Το Δικαστήριο τονίζει ότι, ακόμη και εντός περιορισμένης δικονομικής διαδικασίας, το εγχώριο δικαστήριο όφειλε να αξιοποιήσει τα διαθέσιμα μέσα (αναπομπή ή πρωτοβάθμια εκδίκαση), αντί να επικυρώσει απλά την εισαγγελική απόφαση.
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ NEGULESCU ΚΑΤΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑΣ
Από: echrcaselaw
ΑΝΑΛΥΣΗ
Η απόφαση Negulescu κατά Ρουμανίας εντάσσεται στη σειρά εφαρμογών της τριμερούς μεθοδολογίας Al-Khawaja και Tahery, όπως αναλύθηκε με εμβάθυνση στη Schatschaschwili, εξετάζοντας τη δικαιότητα της ποινικής διαδικασίας στο σύνολό της, όταν η καταδίκη στηρίζεται σε κατάθεση απόντος μάρτυρα.
Η σχέση με τη νομολογία Al-Khawaja–Schatschaschwili–Blokhin: Η Al-Khawaja και Tahery κατά Ηνωμένου Βασιλείου ([Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 26766/05 και 22228/06, 15.12.2011) θέσπισε την τριμερή εξέταση: βάσιμος λόγος απουσίας, αποφασιστική σημασία κατάθεσης, αντισταθμιστικοί παράγοντες. Η Schatschaschwili κατά Γερμανίας ([Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 9154/10, 15.12.2015) διευκρίνισε ότι η έλλειψη βάσιμου λόγου δεν είναι αφ’ εαυτής καταλυτική, αλλά αποτελεί παράγοντα μείζονος βαρύτητας. Η Negulescu εφαρμόζει αυτό ακριβώς το πλαίσιο σε μια δικονομικά ιδιόμορφη περίπτωση, όπου η δομή της εγχώριας διαδικασίας ελέγχου εισαγγελικών αποφάσεων περιόριζε κατ’ αρχήν τη μαρτυρική εξέταση, χωρίς όμως να αποκλείει απολύτως τη θεραπεία της παράλειψης, αφού το άρθρο 278¹ § 8 ΚΠΔ παρείχε δυνατότητα αναπομπής ή εκδίκασης της υπόθεσης ως πρωτοβάθμιου ποινικού δικαστηρίου.
Το ζήτημα της «ποινικής φύσης» ήσσονος βαρύτητας πράξεων: Η απόφαση συμπληρώνει τη νομολογία Mihalache κατά Ρουμανίας ([Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 54012/10, 08.07.2019, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-194523) και Blokhin κατά Ρωσίας ([Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 47152/06, 23.03.2016, https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-161822), παγιώνοντας ότι η de minimis αντιμετώπιση στο εσωτερικό δίκαιο δεν αποκλείει την εφαρμογή πλήρων ποινικών εγγυήσεων του άρθρου 6.
Συγκριτική ανάλυση με νομολογία διεθνών οργάνων: Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, στο Γενικό Σχόλιο αριθ. 32 (2007), παρ. 39, τονίζει ότι το δικαίωμα εξέτασης μαρτύρων κατηγορίας αποτελεί θεμελιώδη εγγύηση δίκαιης δίκης και ότι οι εξαιρέσεις πρέπει να συνοδεύονται από κατάλληλες αντισταθμιστικές εγγυήσεις. Το Διαμερικανικό Δικαστήριο, στην υπόθεση Norín Catrimán κ.α. κατά Χιλής της 29.05.2014 (Σειρά C αριθ. 279), κρίνει ότι η αδυναμία αντεξέτασης αποφασιστικής σημασίας μαρτύρων παραβιάζει τα δικαιώματα υπεράσπισης του άρθρου 8 § 2 στ. στ΄ της Αμερικανικής Σύμβασης. Η Negulescu κινείται σε πλήρη σύγκλιση με αυτές τις προσεγγίσεις.
Επιστημονικές-δογματικές επισημάνσεις: Η υπόθεση αναδεικνύει, σε δογματικό επίπεδο, ότι η έννοια της «ποινικής κατηγορίας» κατά την ΕΣΔΑ εξαρτάται από την αυτόνομη ερμηνεία του άρθρου 6 και όχι από την εγχώριο χαρακτηρισμό της διαδικασίας ή από τη μικρή βαρύτητα της κύρωσης. Παράλληλα, επιβεβαιώνει ότι η τριμερής δοκιμασία Al-Khawaja–Schatschaschwili δεν εξαντλείται σε αφηρημένο έλεγχο της αποδεικτικής αξίας της κατάθεσης, αλλά επεκτείνεται και στην αξιολόγηση του κατά πόσον το εθνικό δικονομικό πλαίσιο παρείχε, στην πράξη και όχι μόνο θεωρητικά, λειτουργικούς μηχανισμούς θεραπείας της αδυναμίας αντεξέτασης. Υπό το πρίσμα αυτό, η Negulescu δεν αφορά μόνο την admissibility ενός αποδεικτικού μέσου, αλλά και τη θετική υποχρέωση του εθνικού δικαστή να ενεργοποιεί διαθέσιμες διαδικαστικές οδούς ώστε να διασφαλίζεται η συνολική δικαιοσύνη της διαδικασίας.
ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Η απόφαση εγείρει σημαντικά ζητήματα:
Το ζήτημα της δομικής αδυναμίας θεραπείας: Η δικονομία της Ρουμανίας, στην εφαρμοστέα μορφή, δημιουργούσε ισχυρό δικονομικό περιορισμό: η εισαγγελία εξέταζε μάρτυρες χωρίς παρουσία υπεράσπισης, ενώ το δικαστήριο ελέγχου δεν μπορούσε, στο στενό πλαίσιο του άρθρου 278¹ § 7 ΚΠΔ, να λάβει το ίδιο μαρτυρικές καταθέσεις. Πλην όμως, υφίσταντο συγκεκριμένες δυνατότητες αναπομπής ή πρωτοβάθμιας εκδίκασης, τις οποίες το δικαστήριο δεν αξιοποίησε, αναδεικνύοντας ότι η τυπική ύπαρξη εναλλακτικών δεν αρκεί χωρίς πραγματική εφαρμογή.
Η μερικώς μειοψηφούσα γνώμη και η δίκαιη ικανοποίηση: Οι δικαστές Pastor Vilanova και Schukking εξέφρασαν τη διαφωνία τους μόνο ως προς την επιδίκαση ηθικής βλάβης, επικαλούμενοι τη νομολογία Sejdovic, Ibrahim και Beuze, σύμφωνα με την οποία η διαπίστωση παραβίασης μπορεί, κατά περίπτωση, να αρκεί ως δίκαιη ικανοποίηση όταν υφίσταται δυνατότητα επανεξέτασης. Η τάση αυτή εγείρει το ερώτημα κατά πόσον η πλειοψηφία επέλεξε να μην ακολουθήσει, στην ειδική περίσταση της υπόθεσης, τη συνήθη αυτή κατεύθυνση χωρίς εκτενή ιδιαίτερη αιτιολόγηση, όπως υπογράμμισε και η κοινή μερικώς μειοψηφούσα γνώμη.
Οι ευρύτερες συνέπειες για κράτη-μέλη: Η απόφαση αποστέλλει σαφές μήνυμα ότι δικονομικά συστήματα τα οποία επιτρέπουν την κρίση ενοχής χωρίς δυνατότητα αντεξέτασης αποφασιστικής σημασίας μαρτύρων δεν πληρούν τις απαιτήσεις του άρθρου 6, ακόμη και όταν αφορούν ήσσονος βαρύτητας αδικήματα.
Συμπέρασμα: Η απόφαση Negulescu κατά Ρουμανίας παγιώνει τη νομολογία Al-Khawaja–Schatschaschwili και επιβεβαιώνει ότι η καταδίκη βάσει αποφασιστικής κατάθεσης απόντος μάρτυρα, χωρίς βάσιμο λόγο απουσίας και χωρίς αντισταθμιστικές εγγυήσεις, καθιστά τη διαδικασία αθέμιτη στο σύνολό της. Το μήνυμα είναι σαφές: η βαρύτητα του αδικήματος δεν μειώνει τις δικονομικές εγγυήσεις.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- Al-Khawaja and Tahery v. the United Kingdom [GC], 15.12.2011, Application nos. 26766/05 and 22228/06 • Schatschaschwili v. Germany [GC], 15.12.2015, Application no. 9154/10 • Blokhin v. Russia [GC], 23.03.2016, Application no. 47152/06 • Mihalache v. Romania [GC], 08.07.2019, Application no. 54012/10 • Seton v. the United Kingdom, 31.03.2016, Application no. 55287/10 • Anghel v. Romania, 04.10.2007, Application no. 28183/03 • Engel and Others v. the Netherlands, 08.06.1976, Series A no. 22 • Jussila v. Finland [GC], 23.11.2006, Application no. 73053/01
Πηγή :echrcaselaw.com