Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Η απόφαση αφορά ποινική δίωξη του επικεφαλής του περιφερειακού τμήματος του Memorial Human Rights Centre, ιστορικού που αποκάλυψε μαζικούς τάφους θυμάτων του σταλινικού τρόμου. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε: α) παραβίαση του άρθρου 5 § 3 λόγω αδυναμίας των εθνικών δικαστηρίων να παράσχουν εύλογη και επαρκή αιτιοολογία για την πρώτη περίοδο προδικαστικής κράτησης (Δεκέμβριος 2016 – Ιανουάριος 2018), β) παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 (c) λόγω αντικατάστασης του συνηγόρου επιλογής του προσφεύγοντος κατά την κρίσιμη δευτεροβάθμια δίκη, κατά την οποία η ποινή αυξήθηκε από τρισήμισι σε δεκατρία έτη κάθειρξης, και γ) μη παραβίαση του άρθρου 18 σε συνδυασμό με τα άρθρα 5 και 6, κρίνοντας ότι δεν αποδείχθηκε υστερόβουλος σκοπός. Ομόφωνη απόφαση ως προς τις διαπιστώσεις παραβίασης. Χωριστή γνώμη Δικαστή Hüseynov.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ο προσφεύγων, Yuriy Alekseyevich Dmitriyev, Ρώσος υπήκοος γεννηθείς το 1956, είναι ιστορικός και ακτιβιστής ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Από το 1988 εργάζεται για την αποκάλυψη μαζικών τάφων θυμάτων του σταλινικού «Μεγάλου Τρόμου» στην Καρελία. Το 1997 εντόπισε το Sandarmokh, τον μεγαλύτερο γνωστό τόπο εκτελέσεων στη Δημοκρατία της Καρελίας, όπου περίπου 6.000 άτομα εκτελέστηκαν κατά τα έτη 1937-1938. Από το 2014 ήταν επικεφαλής του περιφερειακού τμήματος Καρελίας του Memorial Human Rights Centre.
Στις 13 Δεκεμβρίου 2016 ο προσφεύγων συνελήφθη κατόπιν ανώνυμης καταγγελίας ότι φωτογράφιζε γυμνή τη θετή ανήλικη κόρη του, N. Κατηγορήθηκε για παραγωγή παιδικής πορνογραφίας (άρθρο 242.2 § 2 (c) του Ρωσικού Ποινικού Κώδικα), διενέργεια ανήθικων πράξεων κατά ανηλίκου (άρθρο 135 §§ 1 και 3) και παράνομη κατοχή εξαρτημάτων πυροβόλου όπλου (άρθρο 222 § 1). Η πρώτη προσωρινή κράτηση διήρκεσε από 13 Δεκεμβρίου 2016 έως 28 Ιανουαρίου 2018. Στις 5 Απριλίου 2018 το Δικαστήριο του Petrozavodsk τον αθώωσε για τις κατηγορίες σχετικά με πορνογραφία, κρίνοντας ότι οι φωτογραφίες λήφθηκαν για τεκμηρίωση της σωματικής ανάπτυξης του παιδιού.
Μετά από έφεση του εισαγγελέα, η απόφαση αναιρέθηκε. Τον Ιούνιο 2018 ο προσφεύγων συνελήφθη εκ νέου με κατηγορία σεξουαλικής επίθεσης κατά ανηλίκου (άρθρο 132 § 4 (b)). Μετά τη σύλληψή του στις 27 Ιουνίου 2018 και τη διάταξη προσωρινή κράτησης στις 28 Ιουνίου 2018, η δεύτερη προσωρινή κράτηση διήρκεσε έως 29 Σεπτεμβρίου 2020. Στις 22 Ιουλίου 2020 το πρωτοβάθμιο δικαστήριο τον καταδίκασε σε τρισήμισι έτη φυλάκισης μόνο για σεξουαλική επίθεση, αθωώνοντάς τον για τις λοιπές κατηγορίες.
Κατά τη δευτεροβάθμια δίκη (Σεπτέμβριος 2020), ο συνήγορος επιλογής του προσφεύγοντος, κ. Anufriyev, αδυνατούσε να παραστεί λόγω υποχρεωτικής απομόνωσης COVID-19. Παρά τα αιτήματα αναβολής, το δικαστήριο διόρισε νέο συνήγορο, τον κ. Ch., ο οποίος είχε μόλις τρεις ημέρες για μελέτη 19 τόμων. Ο προσφεύγων συμμετείχε μέσω τηλεδιάσκεψης παρά τη βαρηκοΐα του (απώλεια ακοής 30%). Το Ανώτατο Δικαστήριο της Καρελίας αύξησε την ποινή σε 13 έτη κάθειρξης.
Στις 29 Ιουνίου 2017 ο προσφεύγων προσέφυγε στο ΕΔΔΑ βάσει των άρθρων 5, 6 και 18 ΕΣΔΑ. Το Δικαστήριο, ασκώντας αρμοδιότητα ratione temporis (τα πραγματικά περιστατικά ανάγονται σε χρόνο πριν τις 16 Σεπτεμβρίου 2022, ημερομηνία κατά την οποία η Ρωσική Ομοσπονδία έπαυσε να είναι συμβαλλόμενο μέρος στην ΕΣΔΑ), εξέτασε την υπόθεση παρά τη μη συμμετοχή της Ρωσικής Κυβέρνησης στη διαδικασία.
Το ΕΔΔΑ (Τρίτο Τμήμα) διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 5 § 3 και του άρθρου 6 §§ 1 και 3 (c), και ότι δεν υπήρξε παραβίαση του άρθρου 18 σε συνδυασμό με τα άρθρα 5 και 6 ΕΣΔΑ.
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 5 § 1 (c) ΕΣΔΑ. Απαράδεκτη καταγγελία
Ο προσφεύγων ισχυρίστηκε ότι η αρχική κράτησή του δεν βασιζόταν σε «εύλογη υποψία». Το Δικαστήριο, υπενθυμίζοντας ότι η απαίτηση εύλογης υποψίας δεν προϋποθέτει απόδειξη τέλεσης αδικήματος αλλά ύπαρξη πραγματικών περιστατικών ικανών να ικανοποιήσουν έναν αντικειμενικό παρατηρητή (Selahattin Demirtaş κατά Τουρκίας (αριθ. 2) [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], §§ 314-15), έκρινε ότι η ποσότητα και η φύση του φωτογραφικού υλικού, η ηλικία του παιδιού και η σχέση γονικής εξουσίας συνιστούσαν αντικειμενικά στοιχεία ικανά να θεμελιώσουν εύλογη υποψία (παρ. 70). Η καταγγελία κρίθηκε προδήλως αβάσιμη.
Άρθρο 5 § 3 ΕΣΔΑ. Παραβίαση (πρώτη περίοδος κράτησης)
Γενικές αρχές. Το Δικαστήριο υπενθύμισε τις αρχές της Buzadji κατά Δημοκρατίας της Μολδαβίας ([Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], §§ 87-91) και Merabishvili κατά Γεωργίας ([Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], §§ 222-25): οι αρχές οφείλουν να παρέχουν «εύλογους και επαρκείς» λόγους για τη συνέχιση της κράτησης, η βαρύτητα των κατηγοριών δεν αρκεί από μόνη της, και η μη εξέταση ηπιότερων μέτρων αποβαίνει σε βάρος της αιτιολογίας (Idalov κατά Ρωσίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], §§ 140, 148).
Εφαρμογή. Η πρώτη κράτηση διήρκεσε ένα έτος και ενάμισι μήνα (13 Δεκεμβρίου 2016 – 28 Ιανουαρίου 2018). Τα εθνικά δικαστήρια στηρίχθηκαν σε τρεις λόγους: βαρύτητα κατηγοριών, διοικητικές καταδίκες και κίνδυνο άσκησης πίεσης στο θύμα. Ωστόσο: α) η N. είχε απομακρυνθεί από τη φροντίδα του προσφεύγοντος και τοποθετηθεί υπό την κηδεμονία της γιαγιάς της, 600 χλμ. μακριά, χωρίς τα δικαστήρια να αξιολογήσουν αν υφίστατο ρεαλιστικός κίνδυνος επιρροής (παρ. 81), β) τα δικαστήρια δεν εξήγησαν πώς οι διοικητικές παραβάσεις αύξαναν τον κίνδυνο στο πλαίσιο ποινικής δίκης (παρ. 82), γ) οι αποφάσεις παράτασης στηρίζονταν σε τυποποιημένες διατυπώσεις χωρίς εξατομικευμένη εκτίμηση, χωρίς αναφορά στην εξέλιξη της διαδικασίας και χωρίς εξέταση εναλλακτικών μέτρων, όπως ο κατ’ οίκον περιορισμός (παρ. 83). Η αυτοματοποιημένη αιτιολογία δεν πληρούσε τις απαιτήσεις του άρθρου 5 § 3.
Διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 5 § 3.
Ως προς τη δεύτερη περίοδο κράτησης (Ιούνιος 2018 – Σεπτέμβριος 2020), η πλειοψηφία έκρινε, με εφαρμογή της «τύπου Câmpeanu» αρχής, ότι δεν ήταν αναγκαία η αυτοτελής εξέτασή της. Ο Δικαστής Hüseynov διαφώνησε (βλ. χωριστή γνώμη).
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 (c) ΕΣΔΑ. Παραβίαση
Γενικές αρχές. Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι το δικαίωμα υπεράσπισης μέσω συνηγόρου της επιλογής του κατηγορουμένου αποτελεί θεμελιώδη εγγύηση δίκαιης δίκης, δεκτική περιορισμών μόνο εφόσον οι αρχές αποδεικνύουν «εύλογους και επαρκείς» λόγους (Elif Nazan Şeker κατά Τουρκίας, §§ 42-45).
Εφαρμογή. Η δευτεροβάθμια δίκη ήταν καθοριστικής σημασίας: το δικαστήριο αναίρεσε την πρωτόδικη απόφαση και αύξησε την ποινή από 3,5 σε 13 έτη (παρ. 92). Το Δικαστήριο εντόπισε πολλές ελλείψεις:
Πρώτον, οι προϋποθέσεις του άρθρου 50 ΚΠΔ δεν πληρούνταν: ο κ. Anufriyev δεν «απέτυχε να εμφανιστεί» αλλά ζήτησε αναβολή λόγω υποχρεωτικής απομόνωσης COVID-19 (παρ. 94). Το δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη: α) το πρωτόγνωρο πανδημικό πλαίσιο (mutatis mutandis, CGAS κατά Ελβετίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], §§ 162-63), β) τις αντιρρήσεις του προσφεύγοντος λόγω έλλειψης εμπιστοσύνης στον νεοδιορισθέντα συνήγορο, επιδεινωμένες από την απομακρυσμένη συμμετοχή (Sakhnovskiy κατά Ρωσίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], §§ 102-04), γ) τη βαρηκοΐα του προσφεύγοντος, κρίσιμη για την αποτελεσματικότητα επικοινωνίας σε τηλεδιάσκεψη (παρ. 95).
Δεύτερον, δεν εξετάστηκαν εναλλακτικές λύσεις, ιδίως αναβολή μέχρι τη λήξη της απομόνωσης, πράγμα ιδιαιτέρως εντυπωσιακό, δεδομένου ότι το ίδιο το δικαστήριο είχε διατάξει νέα πραγματογνωμοσύνη και υποχρεωτικά ανέμενε τα αποτελέσματά της (παρ. 96).
Τρίτον, η νέα πραγματογνωμοσύνη εκδόθηκε μόλις δύο ημέρες πριν τη συνεδρίαση, αφήνοντας ελάχιστο χρόνο προετοιμασίας. Ο αντικαταστάτης συνήγορος είχε τυπική μόνο συμμετοχή (παρ. 97). Ο προσφεύγων συμμετείχε μέσω τηλεδιάσκεψης παρά τη βαρηκοΐα 30%, χωρίς ειδικές ρυθμίσεις, ενώ τα αιτήματα αυτοπρόσωπης εμφάνισης απορρίφθηκαν χωρίς αιτιολογία, μολονότι το σωφρονιστικό κατάστημα βρισκόταν στην ίδια πόλη (παρ. 98).
Οι ελλείψεις αυτές, που συνέβησαν σε καθοριστικό στάδιο και δεν θεραπεύτηκαν στην αναιρετική δίκη (παρ. 99 – Dvorski κατά Κροατίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], § 82), έθιξαν τα δικαιώματα υπεράσπισης σε βαθμό που υπονόμευσε τη συνολική δικαιότητα της ποινικής δίκης.
Διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 (c).
Άρθρο 18 σε συνδυασμό με τα άρθρα 5 και 6 ΕΣΔΑ. Μη παραβίαση
Ο προσφεύγων ισχυρίστηκε ότι η κράτηση και η δίωξή του είχαν πολιτικά κίνητρα, στόχευαν στην τιμωρία του για το ερευνητικό και ακτιβιστικό του έργο με το Memorial, και αποτελούσαν μέρος ευρύτερης εκστρατείας εξάλειψης ΜΚΟ. Επικαλέστηκε δηλώσεις εμπειρογνωμόνων ΟΗΕ, του Επιτρόπου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΣτΕ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το Δικαστήριο, εφαρμόζοντας τα κριτήρια Merabishvili ([Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], §§ 287-317), έκρινε ότι: α) τα ερευνητικά στοιχεία ήταν ικανά να θεμελιώσουν εύλογη υποψία για γνήσια ποινικά αδικήματα (παρ. 110), β) τα δικονομικά βήματα αντανακλούσαν τη συνήθη πορεία ποινικής έρευνας (παρ. 110), γ) δεν υπήρχαν δηλώσεις ή παρεμβάσεις υψηλόβαθμων αξιωματούχων υποδηλωτικές υστερόβουλου κινήτρου (παρ. 113, βλ. σύγκριση Kutayev κατά Ρωσίας, § 140), δ) οι διαπιστώσεις ελλείψεων υπό τα άρθρα 5 § 3 και 6 δεν αρκούν αυτομάτως για θεμελίωση παραβίασης του άρθρου 18 (παρ. 112), ε) οι εκφρασθείσες ανησυχίες διεθνών φορέων, αν και μαρτυρούν την ευαισθησία του πλαισίου, δεν υποκαθιστούν, ελλείψει συγκεκριμένων και συγκλινόντων πραγματικών στοιχείων, την αποδεικτική διαδικασία (παρ. 114 – Kavala κατά Τουρκίας, § 217).
Δεν διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 18.
Δίκαιη ικανοποίηση (Άρθρο 41)
Επιδικάστηκαν 2.000 ευρώ για ηθική βλάβη.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Οι αποφάσεις παράτασης στηρίζονταν σε τυποποιημένες διατυπώσεις και δεν αντανακλούσαν εξατομικευμένη εκτίμηση της κατάστασης του προσφεύγοντος ή γνήσια επανεκτίμηση του κατά πόσον η συνέχιση της κράτησής του παρέμενε αναγκαία. Τα εθνικά δικαστήρια δεν ασχολήθηκαν με την εξέλιξη της διαδικασίας, […] και περιορίστηκαν στην επανάληψη των λόγων που αρχικά προβλήθηκαν. Οι αποφάσεις τους δεν περιέχουν ανάλυση ως προς το κατά πόσον η κράτηση εξακολουθούσε να εξυπηρετεί θεμιτό σκοπό στα μεταγενέστερα στάδια της διαδικασίας. Επιπλέον, παρά τα επανειλημμένα αιτήματα της υπεράσπισης, τα δικαστήρια δεν εξέτασαν κατά πόσον ηπιότερα μέτρα, όπως ο κατ’ οίκον περιορισμός, θα αρκούσαν» (παρ. 83).
«Σε αυτή την καθοριστική στιγμή, ο προσφεύγων δεν εκπροσωπούταν από τον συνήγορο επιλογής του, ο οποίος γνώριζε λεπτομερώς την υπόθεση, αλλά από αντικαταστάτη συνήγορο που είχε ελάχιστο χρόνο προετοιμασίας και του οποίου η συμμετοχή φαίνεται ότι ήταν ως επί το πλείστον τυπική» (παρ. 97).
ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Αυτοματοποιημένη αιτιολογία παράτασης κράτησης. Η απόφαση επιβεβαιώνει τη νομολογιακή θέση ότι η τυποποιημένη επανάληψη αρχικών λόγων κράτησης, χωρίς εξατομικευμένη επανεκτίμηση και χωρίς εξέταση εναλλακτικών μέτρων, παραβιάζει το άρθρο 5 § 3. Ιδιαίτερη σημασία έχει η κρίση ότι ο αφηρημένος κίνδυνος πίεσης στο θύμα πρέπει να αξιολογείται υπό το πρίσμα των πραγματικών συνθηκών (απομάκρυνση παιδιού, γεωγραφική απόσταση 600 χλμ.).
Αντικατάσταση συνηγόρου και COVID-19. Η απόφαση αποτελεί σημαντικό νομολογιακό προηγούμενο για τη σχέση πανδημικών περιορισμών και δικαιώματος σε νομική συνδρομή επιλογής. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η υποχρεωτική απομόνωση λόγω COVID-19 δεν ταυτίζεται με «αδυναμία εμφάνισης» κατά το εθνικό δίκαιο, και ότι τα δικαστήρια όφειλαν να εξετάσουν εναλλακτικές, ιδίως αναβολή.
Τηλεδιάσκεψη και βαρηκοΐα. Η εξ αποστάσεως συμμετοχή κατηγορουμένου με τεκμηριωμένη βαρηκοΐα, χωρίς ειδικές ρυθμίσεις, σε δίκη κατά την οποία η ποινή σχεδόν τετραπλασιάστηκε, δεν κρίθηκε αυτοτελώς από το ΕΔΔΑ ως χωριστή παραβίαση του άρθρου 6, αλλά συνεκτιμήθηκε σωρευτικά ως στοιχείο που επιδείνωσε την προσβολή των δικαιωμάτων υπεράσπισης και υπονόμευσε τη συνολική δικαιότητα της διαδικασίας.
Άρθρο 18. Υψηλό αποδεικτικό επίπεδο. Η απόφαση επιβεβαιώνει τη δυσκολία θεμελίωσης υστερόβουλου σκοπού. Ακόμη και εκτεταμένες διεθνείς ανησυχίες, ελλείψεις δικονομικής αιτιολογίας και ευρύτερο καταπιεστικό πλαίσιο δεν αρκούν, ελλείψει συγκλινόντων αποδεικτικών στοιχείων, για παραβίαση του άρθρου 18.
Χωριστή γνώμη Δικαστή Hüseynov. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κριτική στην εφαρμογή της «τύπου Câmpeanu» αρχής σε δύο διακριτές περιόδους κράτησης βάσει διαφορετικών κατηγοριών, καθώς και η εναλλακτική ανάλυση του άρθρου 18 ως ζητήματος πολλαπλότητας σκοπών κατά τη νομολογία Merabishvili.
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
Από: echrcaselaw
Η απόφαση Yuriy Dmitriyev κατά Ρωσίας αποτελεί πολυεπίπεδη νομολογιακή συμβολή σε τρία διακριτά πεδία: προσωρινή κράτηση, δικαίωμα επιλογής συνηγόρου και αξιολόγηση πολιτικών κινήτρων ποινικής δίωξης.
Η αυτοματοποιημένη αιτιολογία: πάγια παθολογία. Η πρακτική τυποποιημένης αιτιολογίας παράτασης προσωρινής κράτησης, χωρίς εξατομικευμένη αξιολόγηση, αποτελεί συστημική έλλειψη που το ΕΔΔΑ έχει καταδικάσει επανειλημμένα σε ρωσικές υποθέσεις. Η παρούσα απόφαση ενισχύει τη νομολογία, ιδίως ως προς την υποχρέωση αξιολόγησης της εξέλιξης των εξεταστικών βημάτων και την αδυναμία στήριξης σε αφηρημένο κίνδυνο πίεσης όταν το θύμα βρίσκεται σε γεωγραφικά απομακρυσμένη θέση υπό εναλλακτική κηδεμονία.
Η αντικατάσταση συνηγόρου ως σημείο καμπής. Η αύξηση της ποινής από 3,5 σε 13 έτη κάθειρξης κατά τη δευτεροβάθμια δίκη, σε συνδυασμό με τη δικαστικά επιβληθείσα αντικατάσταση συνηγόρου, παραπέμπει σε πρακτικές που το ΕΔΔΑ αντιμετωπίζει με αυξημένη αυστηρότητα. Η κρίση ότι η υποχρεωτική απομόνωση COVID-19 δεν ισοδυναμεί με «αδυναμία εμφάνισης» κατά το εθνικό δίκαιο αποτελεί νομικά εύστοχη διάκριση, εφόσον ο συνήγορος δεν αρνήθηκε ούτε αμέλησε, αλλά αδυνατούσε αντικειμενικά να μετακινηθεί λόγω υποχρέωσης εξ ασθενείας. Ιδιαιτέρως κρίσιμη είναι η παρατήρηση ότι το ίδιο το δικαστήριο είχε ήδη διατάξει πραγματογνωμοσύνη και υποχρεωτικά ανέμενε τα αποτελέσματά της. Η αναβολή, επομένως, δεν θα επέφερε, κατ’ ανάγκην, ουσιώδη πρόσθετη καθυστέρηση πέραν της ήδη αναγκαίας αναμονής για την πραγματογνωμοσύνη.
Η σώρευση ελλείψεων στη δευτεροβάθμια δίκη. Η παρούσα απόφαση εντάσσεται στη γραμμή Sakhnovskiy και Dvorski, επιβεβαιώνοντας ότι η αξιολόγηση του δίκαιου χαρακτήρα δεν εξαντλείται στο μεμονωμένο ζήτημα αντικατάστασης συνηγόρου αλλά περιλαμβάνει τη σώρευση ελλείψεων: διορισμός ανεπαρκώς προετοιμασμένου συνηγόρου, τηλεδιάσκεψη χωρίς ειδικές ρυθμίσεις για βαρηκοΐα, νέα πραγματογνωμοσύνη εκδοθείσα δύο ημέρες πριν τη συνεδρίαση, και μη θεραπεία στην αναιρετική δίκη. Η δε τηλεδιάσκεψη δεν αποτέλεσε αντικείμενο αυτοτελούς διαπίστωσης παραβίασης, αλλά εντάχθηκε στη σωρευτική αποτίμηση της συνολικής δικαιότητας της διαδικασίας. Η μέθοδος σωρευτικής αξιολόγησης ελλείψεων ως προς τη συνολική δικαιότητα αποτελεί μεθοδολογική αρχή με ευρεία εφαρμογή.
Το αποδεικτικό κενό του άρθρου 18. Η μη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 18 αποτελεί, κατά τη γνώμη μας, το πιο αμφιλεγόμενο σημείο της απόφασης. Η υπόθεση διέθετε αρκετά εξωτερικά ενδεικτικά στοιχεία: δηλώσεις διεθνών φορέων, ευρύτερο πλαίσιο καταστολής κοινωνίας πολιτών, αναγκαστική διάλυση οργανώσεων Memorial, αναφορά του προσφεύγοντος στην αναγνώριση από το Memorial ως πολιτικού κρατουμένου. Ωστόσο, η πλειοψηφία εφάρμοσε αυστηρά τα κριτήρια Merabishvili, απαιτώντας «αποδεικτικά στοιχεία κατά τη νομική έννοια» και «συγκεκριμένα και συγκλίνοντα πραγματικά στοιχεία». Η προσέγγιση αυτή, αν και δογματικά συνεπής, κινδυνεύει να αφήνει αδίκαστες περιπτώσεις στις οποίες ο υστερόβουλος σκοπός λειτουργεί μέσω θεσμικών μηχανισμών χωρίς ρητές πολιτικές δηλώσεις.
Η χωριστή γνώμη Hüseynov. Η εναλλακτική ανάλυση του Δικαστή Hüseynov αξίζει ιδιαίτερης προσοχής σε δύο σημεία. Πρώτον, η κριτική στη μη εξέταση της δεύτερης περιόδου προσωρινής κράτησης μέσω αναλογίας με υποθετική εξέταση συνθηκών κράτησης σε πολλαπλά σωφρονιστικά καταστήματα υπό το άρθρο 3 είναι πειστική: δύο χρονικά και ποιοτικά διακριτές κρατήσεις, βάσει διαφορετικών κατηγοριών, εγείρουν αυτοτελή νομικά ζητήματα. Δεύτερον, η ρητή αναφορά στη χρήση του ντοκιμαντέρ του Russia24 που δημοσιοποίησε φωτογραφίες από δικογραφία, παρέχει επιπρόσθετα ενδεικτικά στοιχεία που κατά τη συλλογιστική της χωριστής γνώμης η πλειοψηφία δεν αξιολόγησε επαρκώς.
Η αποζημίωση. Η επιδίκαση μόλις 2.000 ευρώ ηθικής βλάβης για διπλή παραβίαση (κράτηση πέραν του ενός έτους και δυσμενής αλλοίωση ολόκληρης της δευτεροβάθμιας δίκης) φαίνεται εξαιρετικά μικρή υπό το πρίσμα της νομολογίας. Πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι ο προσφεύγων δεν υπέβαλε αίτημα συγκεκριμένου ποσού, ζητώντας τον καθορισμό του από το Δικαστήριο κατ’ εύλογη κρίση.
Συμπέρασμα. Η απόφαση Yuriy Dmitriyev κατά Ρωσίας ενισχύει τη νομολογία σε κρίσιμα ζητήματα δίκαιης δίκης και κράτησης, με ιδιαίτερη συμβολή στη σχέση πανδημικών περιορισμών και δικαιώματος σε νομική εκπροσώπηση. Η αδυναμία, ωστόσο, διαπίστωσης παραβίασης του άρθρου 18 – σε μία υπόθεση που προβλήθηκε διεθνώς ως πιθανή ή συμβολική περίπτωση πολιτικής δίωξης – εγείρει ερωτήματα ως προς τα όρια του αποδεικτικού ορίου που η νομολογία Merabishvili θέτει, ιδίως σε κράτη στα οποία η πολιτική παρέμβαση λειτουργεί θεσμικά και χωρίς να μπορεί να ιχνηλατηθεί.
ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΔΟΓΜΑΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ
Α) Buzadji v. the Republic of Moldova [GC], 05.07.2016, αρ. προσφ. 23755/07: Θεμελιώδης απόφαση για τα κριτήρια αξιολόγησης εύλογης και επαρκούς αιριολγίας παράτασης προσωρινής κράτησης (§§ 87-91, 122). Καθιερώνει ότι η αυτοματοποιημένη αιτιολογία δεν ικανοποιεί τις απαιτήσεις του άρθρου 5 § 3. Πηγή: HUDOC.
Β) Merabishvili v. Georgia [GC], 28.11.2017, αρ. προσφ. 72508/13: Κρίσιμη τόσο για τη μεθοδολογία αξιολόγησης υστερόβουλου σκοπού υπό το άρθρο 18, ιδίως η διάκριση μεταξύ μονότροπου και πολλαπλών σκοπών (§§ 287-317), όσο και για τις αρχές προσωρινής κράτησης (§§ 222-25). Πηγή: HUDOC.
Γ) Dvorski v. Croatia [GC], 15.10.2015, αρ. προσφ. 25703/11: Κλασική απόφαση για το δικαίωμα επιλογής συνηγόρου και τη μέθοδο αξιολόγησης επίδρασης στη συνολική δικαιότητα (§ 82). Πηγή: HUDOC.
Δ) Sakhnovskiy v. Russia [GC], 02.11.2010, αρ. προσφ. 21272/03: Θεμελιώδης για τις εγγυήσεις που πρέπει να πλαισιώνουν τη συμμετοχή μέσω τηλεδιάσκεψης, ιδίως ως προς τη δυνατότητα εμπιστευτικής επικοινωνίας με τον συνήγορο (§§ 102-04). Πηγή: HUDOC.
Ε) Elif Nazan Şeker v. Turkey, 08.03.2022, αρ. προσφ. 41954/10: Πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση των αρχών σχετικά με το δικαίωμα σε συνήγορο της επιλογής του κατηγορουμένου (§§ 42-45). Πηγή: HUDOC.
ΣΤ) Idalov v. Russia [GC], 22.05.2012, αρ. προσφ. 5826/03: Κρίσιμη για την υποχρέωση εξέτασης ηπιότερων μέτρων και τις συνέπειες της παράλειψής της στην αξιολόγηση κράτησης (§§ 140, 148). Πηγή: HUDOC.
Ζ) Selahattin Demirtaş v. Turkey (no. 2) [GC], 22.12.2020, αρ. προσφ. 14305/17: Κεντρική αναφορά για τις αρχές περί εύλογης υποψίας (§§ 314-15, 319) και την εφαρμογή του άρθρου 18 σε υποθέσεις φερόμενης πολιτικής δίωξης. Πηγή: HUDOC.
Η) Kavala v. Turkey, 10.12.2019, αρ. προσφ. 28749/18: Κρίσιμη για τα κριτήρια αξιολόγησης αποδεικτικών στοιχείων υπό το άρθρο 18, ιδίως ως προς τη σχέση μεταξύ εξωτερικών εκτιμήσεων και αποδεικτικής θεμελίωσης (§§ 217, 220-32). Πηγή: HUDOC.
Θ) Navalnyy v. Russia [GC], 15.11.2018, αρ. προσφ. 29580/12 κ.ά.: Θεμελιώδης απόφαση για τη διαπίστωση υστερόβουλου σκοπού σε υποθέσεις πολιτικά εκτεθειμένων κρατουμένων (§§ 164-65, 172). Πηγή: HUDOC.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- Buzadji v. the Republic of Moldova [GC], 05.07.2016, Application no. 23755/07 • Merabishvili v. Georgia [GC], 28.11.2017, Application no. 72508/13 • Dvorski v. Croatia [GC], 15.10.2015, Application no. 25703/11 • Sakhnovskiy v. Russia [GC], 02.11.2010, Application no. 21272/03 • Elif Nazan Şeker v. Turkey, 08.03.2022, Application no. 41954/10 • Idalov v. Russia [GC], 22.05.2012, Application no. 5826/03 • Selahattin Demirtaş v. Turkey (no. 2) [GC], 22.12.2020, Application no. 14305/17 • Kavala v. Turkey, 10.12.2019, Application no. 28749/18 • Navalnyy v. Russia [GC], 15.11.2018, Application nos. 29580/12 and 4 others • Communauté genevoise d’action syndicale (CGAS) v. Switzerland [GC], 27.11.2023, Application no. 21881/20 • Kutayev v. Russia, 24.01.2023, Application no. 17912/15 • Ecodefence and Others v. Russia, 14.06.2022, Application nos. 9988/13 and 60 others • Kobaliya and Others v. Russia, 22.10.2024, Application nos. 39446/16 and 106 others • Khudoyorov v. Russia, 2005, Application no. 6847/02 • Romanova v. Russia, 11.10.2011, Application no. 23215/02
Πηγή : echrcaselaw.com