ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Σχηματισμός: Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης, κατόπιν παραίτησης του αρμόδιου Τμήματος από τη δικαιοδοσία του υπέρ της Ευρείας Σύνθεσης βάσει του άρθρου 30 ΕΣΔΑ, σύνθεση κατά το άρθρο 26 §§ 4 και 5 ΕΣΔΑ.
Κρίσιμες διατάξεις: Άρθρα 3, 5 § 1, 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄, 10, 11, 18, 35 § 1, 41 και 46 ΕΣΔΑ.
Αντικείμενο: Συνέχιση της στέρησης της ελευθερίας, ποινική δίωξη και τελική καταδίκη του Osman Kavala σε μη μειώσιμη ισόβια κάθειρξη για τα γεγονότα του Gezi Park, με βάση δραστηριότητες συνδεόμενες με την κοινωνία των πολιτών και την υπεράσπιση ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Διατακτικό: Παραβίαση των άρθρων 10 και 11, του άρθρου 6 § 1, του άρθρου 5 § 1, του άρθρου 18 σε συνδυασμό με τα άρθρα 5 § 1, 6 § 1, 10 και 11, καθώς και του άρθρου 3. Απαράδεκτη η αιτίαση για τη διάρκεια της διαδικασίας υπό το άρθρο 6 § 1. Δεν κρίθηκε αναγκαία χωριστή εξέταση των λοιπών αιτιάσεων υπό τα άρθρα 3, 5 § 4, 6 § 2 και 7.
Δίκαιη ικανοποίηση: 70.000 ευρώ για ηθική βλάβη και 43.342,57 ευρώ για δικαστικά έξοδα και δαπάνες.
Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Ο Osman Kavala, επιχειρηματίας και υπερασπιστής ανθρωπίνων δικαιωμάτων, προσέφυγε εκ νέου στο ΕΔΔΑ μετά την πρώτη απόφαση Kavala του 2019 και την απόφαση του Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης του 2022 στη διαδικασία παράβασης, ενώ εξακολουθούσε να στερείται αδιάλειπτα την ελευθερία του από τον Οκτώβριο του 2017. Παρά την αθώωσή του το 2020 και τις προηγούμενες κρίσεις του Στρασβούργου, η κράτησή του συνεχίστηκε με διαδοχικούς νομικούς χαρακτηρισμούς και το 2022 καταδικάστηκε για απόπειρα ανατροπής της κυβέρνησης διά βίας σε ισόβια κάθειρξη χωρίς προοπτική υφ’ όρον απόλυσης. Το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης έκρινε ότι οι εθνικές αρχές εξομοίωσαν νόμιμες δραστηριότητες της κοινωνίας των πολιτών με τα συστατικά στοιχεία εξαιρετικά σοβαρού εγκλήματος, χωρίς να αποδείξουν συγκεκριμένο σύνδεσμο του προσφεύγοντος με πράξεις βίας. Διαπίστωσε σοβαρές πλημμέλειες στη δίκη και στις εγγυήσεις δικαστικής ανεξαρτησίας, αυθαίρετη κράτηση πριν από την καταδίκη και παράνομη κράτηση μετά από αυτήν, επειδή η καταδίκη ήταν προϊόν κατάφωρης αρνησιδικίας. Διαπίστωσε επίσης αλλότριο σκοπό, την τιμωρία και φίμωση του Kavala ως υπερασπιστή ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και παραβίαση του άρθρου 3 λόγω της μη μειώσιμης ισόβιας κάθειρξης. Διέταξε την αποφυλάκισή του το συντομότερο δυνατόν και την εξάλειψη των συνεπειών της καταδίκης του.
Η ΣΥΝΕΙΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Η Kavala κατά Τουρκίας (αριθ. 2) υπερβαίνει κατά πολύ μία ακόμη διαπίστωση αυθαίρετης κράτησης. Συνδέει σε ένα ενιαίο νομολογιακό σχήμα τη νομιμότητα του ποινικού καταλογισμού, την προστασία της κοινωνίας των πολιτών, τη δίκαιη δίκη, την προσωπική ελευθερία, το άρθρο 18 και την εκτέλεση των αποφάσεων του ΕΔΔΑ. Ιδιαίτερη σημασία έχουν η υπαγωγή της μετά την καταδίκη κράτησης στην έννοια της «κατάφωρης αρνησιδικίας», η διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 18 και σε συνδυασμό με το άρθρο 6, καθώς και η κατ’ άρθρο 46 κρίση ότι η καταδίκη πρέπει, από την οπτική της ΕΣΔΑ, να θεωρηθεί άκυρη και ανίσχυρη. Η απόφαση αποτελεί καίριο εργαλείο για υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δικηγόρους, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και εθνικούς δικαστές σε υποθέσεις στις οποίες νόμιμη δημόσια ή συλλογική δραστηριότητα μετατρέπεται εκ των υστέρων σε στοιχείο βαριάς ποινικής ευθύνης.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
Ο Osman Kavala στερείται αδιάλειπτα την ελευθερία του από τις 18 Οκτωβρίου 2017. Η αρχική κράτησή του αφορούσε, μεταξύ άλλων, κατηγορίες για απόπειρα ανατροπής της κυβέρνησης με βία σε σχέση με τα γεγονότα του Gezi Park, βάσει του άρθρου 312 του τουρκικού Ποινικού Κώδικα.
Στις 10 Δεκεμβρίου 2019 το ΕΔΔΑ, στην πρώτη Kavala κατά Τουρκίας, διαπίστωσε ότι δεν υπήρχε εύλογη υπόνοια για τις κατηγορίες που δικαιολογούσαν την κράτηση και ότι ο πραγματικός σκοπός της ήταν να φιμωθεί ο προσφεύγων ως υπερασπιστής ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Στις 18 Φεβρουαρίου 2020 το 30ό Κακουργιοδικείο Κωνσταντινούπολης τον αθώωσε ως προς την κατηγορία του άρθρου 312 και διέταξε την αποφυλάκισή του. Δεν αφέθηκε όμως ελεύθερος. Την ίδια ημέρα συνελήφθη εκ νέου και στις 19 Φεβρουαρίου τέθηκε σε προσωρινή κράτηση για απόπειρα ανατροπής της συνταγματικής τάξης. Στις 9 Μαρτίου 2020 διατάχθηκε νέα προσωρινή κράτηση για στρατιωτική ή πολιτική κατασκοπεία. Την επομένη της αθώωσης κινήθηκε επίσης πειθαρχική έρευνα κατά των τριών δικαστών που είχαν αθωώσει τον Kavala.
Στις 22 Ιανουαρίου 2021 το 3ο Περιφερειακό Εφετείο ανέτρεψε την αθωωτική απόφαση. Ακολούθησαν ενώσεις, χωρισμοί και αναπομπές των ποινικών διαδικασιών μεταξύ διαφορετικών δικαστικών σχηματισμών.
Στις 21 Μαρτίου 2022 η υπεράσπιση ζήτησε να εξεταστούν δύο πρώην υπουργοί, οι οποίοι μπορούσαν, κατά τον Kavala, να φωτίσουν τον χαρακτήρα των θεσμικών επαφών του κατά τα γεγονότα του Gezi Park. Το αίτημα απορρίφθηκε με την αιτιολογία ότι οι καταθέσεις δεν θα προσέθεταν τίποτε στη διαδικασία.
Στις 25 Απριλίου 2022 το 13ο Κακουργιοδικείο Κωνσταντινούπολης τον αθώωσε για κατασκοπεία, αλλά τον καταδίκασε βάσει του άρθρου 312 σε αυστηρή ισόβια κάθειρξη. Η καταδίκη επικυρώθηκε στις 28 Δεκεμβρίου 2022 από το 3ο Περιφερειακό Εφετείο και οριστικά στις 28 Σεπτεμβρίου 2023 από το Ακυρωτικό Δικαστήριο.
Παράλληλα, στις 11 Ιουλίου 2022, στη διαδικασία του άρθρου 46 § 4 ΕΣΔΑ, το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης είχε ήδη κρίνει ότι η Τουρκία δεν εκπλήρωσε την υποχρέωσή της να συμμορφωθεί προς την απόφαση του 2019.
Η νέα προσφυγή ασκήθηκε στις 18 Ιανουαρίου 2024. Η υπόθεση ανατέθηκε αρχικά στο Δεύτερο Τμήμα, έλαβε προτεραιότητα στις 21 Μαρτίου 2024 και στις 16 Δεκεμβρίου 2025 το Τμήμα παραιτήθηκε από τη δικαιοδοσία του υπέρ του Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης βάσει του άρθρου 30 ΕΣΔΑ. Δημόσια ακρόαση πραγματοποιήθηκε στις 25 Μαρτίου 2026.
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 35 § 1 ΕΣΔΑ, εξάντληση εσωτερικών ενδίκων μέσων, ο προσφεύγων δεν όφειλε να αναμένει περαιτέρω το Συνταγματικό Δικαστήριο
Παραδεκτό: Η Κυβέρνηση υποστήριξε ότι δύο ατομικές προσφυγές του Kavala παρέμεναν εκκρεμείς ενώπιον του τουρκικού Συνταγματικού Δικαστηρίου και ότι η προσφυγή στο Στρασβούργο ήταν πρόωρη.
Το ΕΔΔΑ δεν αμφισβήτησε τη γενική αποτελεσματικότητα της ατομικής προσφυγής ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου. Αντίθετα, περιόρισε ρητά την κρίση του στις εξαιρετικές περιστάσεις της συγκεκριμένης υπόθεσης (§ 128). Έλαβε υπόψη τη στέρηση της ελευθερίας για περισσότερο από οκτώ έτη, τη συστηματική χρήση των διαθέσιμων ενδίκων μέσων από τον προσφεύγοντα, την προηγούμενη διαπίστωση μη εκτέλεσης δεσμευτικής απόφασης του ΕΔΔΑ, την απουσία πρακτικού αποτελέσματος ακόμη και από την αθωωτική απόφαση του 2020 και, κυρίως, την πολύχρονη αδράνεια του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
Η πρώτη ατομική προσφυγή, της 9ης Ιουνίου 2022, παρέμενε εκκρεμής περισσότερο από τέσσερα έτη. Η δεύτερη, της 24ης Οκτωβρίου 2023, περισσότερο από δύο έτη και εννέα μήνες. Το ΕΔΔΑ χαρακτήρισε, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις, τις καθυστερήσεις προδήλως υπερβολικές. Στην § 127 έκρινε ότι η διαδικαστική αδράνεια είχε υποβιβάσει την εσωτερική προστασία σε θεωρητικό και απατηλό δικαίωμα, χωρίς εύλογη προοπτική έγκαιρης αποκατάστασης. Έτσι, ο Kavala δεν μπορούσε να επικριθεί επειδή δεν ανέμενε περαιτέρω την έκβαση του ένδικου μέσου (§§ 127-129).
Το Δικαστήριο προσέθεσε ότι η πλήρης συμμόρφωση προς τις δεσμευτικές αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου αποτελεί ουσιώδες στοιχείο του κράτους δικαίου, επειδή το δικαστήριο αυτό είναι ο ακρογωνιαίος λίθος του εθνικού συστήματος προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων (§§ 130-132).
Άρθρα 10 και 11 ΕΣΔΑ, ποινικοποίηση δραστηριότητας υπερασπιστή ανθρωπίνων δικαιωμάτων και συμμετοχής σε ειρηνικές διαδηλώσεις, απρόβλεπτη επέκταση του ποινικού νόμου, παραβίαση
Παραδεκτό: Η Κυβέρνηση επικαλέστηκε, πρώτον, τον Κανόνα 47 του Κανονισμού, υποστηρίζοντας ότι οι αιτιάσεις δεν είχαν επαρκώς θεμελιωθεί. Το Δικαστήριο απέρριψε την ένσταση, επισημαίνοντας ότι η εφαρμογή του Κανόνα 47 αφορά τη διαχείριση της διαδικασίας από το ίδιο και δεν αποτελεί αυτοτελή λόγο απαραδέκτου που μπορεί να επικαλεστεί το κράτος, με αναφορά στις Gözüm κατά Τουρκίας (§ 31), Aydoğdu κατά Τουρκίας (§ 53) και Demirtaş και Yüksekdağ Şenoğlu κατά Τουρκίας (§ 73).
Δεύτερον, η Κυβέρνηση επικαλέστηκε το άρθρο 17 ΕΣΔΑ, υποστηρίζοντας ότι οι πράξεις του Kavala συνδέονταν με βία. Το Δικαστήριο επανέλαβε ότι το άρθρο 17 εφαρμόζεται μόνο κατ’ εξαίρεση και σε ακραίες περιπτώσεις, κατά την Paksas κατά Λιθουανίας [GC], § 87. Δεν υπήρχε κανένα στοιχείο ότι ο προσφεύγων επιδίωκε την καταστροφή των δικαιωμάτων της Σύμβασης. Η ένσταση απορρίφθηκε (§§ 137-140).
Επί της ουσίας: Το Δικαστήριο εξέτασε από κοινού τα άρθρα 10 και 11, επειδή η δίωξη αφορούσε τόσο τη δράση του Kavala ως επικεφαλής οργανώσεων και υπερασπιστή ανθρωπίνων δικαιωμάτων όσο και τον υποτιθέμενο ρόλο του στις διαδηλώσεις του Gezi Park (§ 134).
Υπενθύμισε την ιδιαίτερη σημασία των υπερασπιστών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών για τη δημοκρατία. Οι ΜΚΟ που παρεμβαίνουν σε ζητήματα δημοσίου ενδιαφέροντος ασκούν λειτουργία «δημόσιου φύλακα», συγκρίσιμη με αυτή του Τύπου, και δικαιούνται αντίστοιχη προστασία (§ 157).
Το γεγονός ότι κατά τη διάρκεια μιας μεγάλης διαδήλωσης τρίτοι προβαίνουν σε σποραδικές πράξεις βίας δεν στερεί από ένα πρόσωπο την προστασία του άρθρου 11, εφόσον το ίδιο παραμένει ειρηνικό στις προθέσεις και στη συμπεριφορά του. Η αρχή αυτή στηρίζεται ιδίως στην Kudrevičius κ.α. κατά Λιθουανίας [GC], §§ 92-98. Η ποινική ευθύνη του οργανωτή δεν μπορεί να θεμελιωθεί χωρίς άμεση συμμετοχή, υποκίνηση ή αποδοχή των πράξεων βίας (§ 165).
Η ποινική δίωξη, η κράτηση και η καταδίκη του προσφεύγοντος συνιστούσαν επέμβαση στα άρθρα 10 και 11, επειδή στηρίχθηκαν σε πράξεις άμεσα συνδεόμενες με τη δράση του ως υπερασπιστή ανθρωπίνων δικαιωμάτων και με τη συμμετοχή του στα γεγονότα του Gezi Park (§§ 159-160).
Το κρίσιμο ζήτημα δεν ήταν αν το άρθρο 312 του τουρκικού Ποινικού Κώδικα υπήρχε ως τυπική νομική βάση, αλλά αν η ερμηνεία του διέθετε την απαιτούμενη ποιότητα και προβλεψιμότητα. Τα εθνικά δικαστήρια δεν απέδωσαν στον Kavala συγκεκριμένη πράξη βίας ούτε απέδειξαν ότι είχε υποκινήσει ή αποδεχθεί τέτοια πράξη. Αντίθετα, κατέληξαν σε ποινική ευθύνη μέσω μιας συνολικής εκτίμησης της επιρροής του, των επαφών του, της οικονομικής ή υλικοτεχνικής συνδρομής του και της δραστηριότητάς του στην κοινωνία των πολιτών.
Κατά το ΕΔΔΑ, η εξομοίωση νόμιμων δραστηριοτήτων της κοινωνίας των πολιτών με την αντικειμενική υπόσταση ενός εξαιρετικά σοβαρού εγκλήματος επέφερε έμμεσο καταλογισμό στον Kavala πράξεων βίας τρίτων, χωρίς προσωπική συμμετοχή, υποκίνηση ή αποδοχή. Του επέβαλε έτσι ένα προδήλως δυσανάλογο ποινικό βάρος (§ 169).
Η ερμηνεία αυτή είχε επιπλέον εξαιρετικά σοβαρό αποτρεπτικό αποτέλεσμα. Η προοπτική καταδίκης σε μη μειώσιμη ισόβια κάθειρξη μπορούσε να αποθαρρύνει όχι μόνο υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων και φορείς της κοινωνίας των πολιτών, αλλά και κάθε πολίτη από την οργάνωση ή υποστήριξη ειρηνικών διαδηλώσεων (§ 170).
Το Δικαστήριο κατέληξε ότι το άρθρο 312 είχε επεκταθεί κατά τρόπο απρόβλεπτο και χωρίς την ελάχιστη προστασία έναντι αυθαίρετης επέμβασης. Η επέμβαση δεν ήταν συνεπώς «προβλεπόμενη από τον νόμο» κατά τα άρθρα 10 § 2 και 11 § 2 (§ 171). Διαπίστωσε παραβίαση των άρθρων 10 και 11 και δεν εξέτασε περαιτέρω αν υπήρχε νόμιμος σκοπός ή αν η επέμβαση ήταν αναγκαία σε δημοκρατική κοινωνία (§§ 172-173).
Άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ, αυθαίρετη εφαρμογή του ποινικού νόμου, απόρριψη κρίσιμων μαρτύρων, ελλιπής εξατομίκευση της απόδειξης και βάσιμες αμφιβολίες για ανεξαρτησία και αμεροληψία, παραβίαση
Παραδεκτό: Ως προς την ανεξαρτησία και αμεροληψία, η Κυβέρνηση υποστήριξε ότι ο Kavala δεν είχε ασκήσει ειδικό ένδικο μέσο κατά της απόρριψης του αιτήματος εξαίρεσης του δικαστή M.B. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ότι ο προσφεύγων είχε εγείρει το ζήτημα ενώπιον του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου, του Εφετείου και του Ακυρωτικού Δικαστηρίου. Δεν όφειλε να εξαντλήσει και παράλληλο ένδικο μέσο, κατά την αρχή της Nicolae Virgiliu Tănase κατά Ρουμανίας [GC], § 177. Η αιτίαση κρίθηκε παραδεκτή.
Αντίθετα, η αιτίαση για υπερβολική διάρκεια της διαδικασίας κρίθηκε απαράδεκτη λόγω μη εξάντλησης. Μετά τις τροποποιήσεις του ν. 6384 υπήρχε άμεση προσφυγή στην επιτροπή αποζημιώσεων, την οποία το ΕΔΔΑ είχε αναγνωρίσει ως αποτελεσματική στην Cebeci και Aslantekin κατά Τουρκίας [Επιτροπή], §§ 16-22 (§ 181).
Επί της ουσίας: Το ΕΔΔΑ υπογράμμισε ότι η αθώωση του 2020 είχε στηριχθεί σε συγκλίνοντες λόγους, μεταξύ των οποίων η μη νόμιμη χρήση τηλεφωνικών υποκλοπών, η απουσία στοιχείων χρηματοδότησης ή ενθάρρυνσης βίας και η έλλειψη επιβαρυντικών μαρτυρικών καταθέσεων. Η κρίση αυτή ήταν συμβατή με την απόφαση Kavala του 2019. Επομένως, για να δικαιολογηθεί μεταγενέστερη καταδίκη, απαιτούνταν νέα, ισχυρά και πειστικά στοιχεία (§ 202).
Τέτοια στοιχεία δεν παρουσιάστηκαν. Τα εθνικά δικαστήρια δεν ανέλυσαν πραγματικά τον αιτιώδη σύνδεσμο μεταξύ των βίαιων επεισοδίων και συγκεκριμένων πράξεων του Kavala. Περιορίστηκαν στην απόδοση σε αυτόν ενός γενικού ρόλου οργανωτή ή συντονιστή, χωρίς να αποδείξουν πώς προκάλεσε, ενθάρρυνε ή κατέστησε δυνατή τη βία (§ 203).
Ιδιαίτερη βαρύτητα απέδωσε το ΕΔΔΑ στην απόρριψη του αιτήματος εξέτασης δύο πρώην υπουργών, S.E. και N.Ç., με στερεότυπη αιτιολογία και χωρίς επαρκές δικονομικό αντιστάθμισμα ή αποτελεσματικό έλεγχο από τα ανώτερα δικαστήρια (§ 204).
Η καταδίκη στηρίχθηκε επίσης σε γενικές, συγκυριακές και ανεπαρκώς εξατομικευμένες συναγωγές. Αντί οι αρχές να αποδείξουν πέραν εύλογης αμφιβολίας τα αντικειμενικά και υποκειμενικά στοιχεία του αδικήματος, επιβάρυναν ουσιαστικά τον κατηγορούμενο με την υποχρέωση να ανασκευάσει γενικές υποθέσεις. Ακόμη και βίαια περιστατικά στα οποία δεν είχε αποδειχθεί προσωπική συμμετοχή του χρησιμοποιήθηκαν ως στοιχεία του δικού του καταλογισμού (§ 205).
Το Δικαστήριο χαρακτήρισε την εφαρμογή του ποινικού δικαίου αυθαίρετη και απρόβλεπτη και το αποτέλεσμα της δίκης προδήλως παράλογο (§ 206).
Ως προς την ανεξαρτησία και αμεροληψία, το ΕΔΔΑ συνεκτίμησε τη διεξαγωγή πειθαρχικής έρευνας κατά των δικαστών που είχαν αθωώσει τον Kavala, τις επανειλημμένες μεταφορές της υπόθεσης μεταξύ διαφορετικών δικαστικών σχηματισμών, τη συμμετοχή σε κρίσιμο στάδιο δικαστή με προηγούμενους στενούς δεσμούς προς το κυβερνών κόμμα και τις επανειλημμένες δημόσιες δηλώσεις ανώτατων κρατικών αξιωματούχων περί ενοχής του προσφεύγοντος (§§ 207-209).
Τα στοιχεία αυτά εξετάστηκαν στο ευρύτερο πλαίσιο των διαρθρωτικών ελλείψεων που επηρεάζουν τη δικαστική ανεξαρτησία στην Τουρκία, ιδίως σε σχέση με τον διορισμό, τη μετάθεση και την πειθαρχία των δικαστών (§ 210).
Συνολικά, οι πλημμέλειες δεν ήταν απλές διαδικαστικές ατέλειες. Έπληξαν θεμελιωδώς τον ίδιο τον πυρήνα του δικαιώματος του Kavala σε δίκαιη δίκη (§ 211). Διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 6 § 1.
Άρθρο 5 § 1 ΕΣΔΑ, αυθαίρετη προσωρινή κράτηση και κράτηση μετά από καταδίκη που προέκυψε από κατάφωρη αρνησιδικία, παραβίαση
Παραδεκτό: Το Δικαστήριο απέρριψε τις ενστάσεις της Κυβέρνησης ως προς την προθεσμία και την εξάντληση. Για την προσωρινή κράτηση θεωρήθηκε κρίσιμη η ατομική προσφυγή της 9ης Ιουνίου 2022, της οποίας η πρακτική αποτελεσματικότητα είχε ήδη κριθεί σοβαρά υπονομευμένη. Το ένδικο βοήθημα αποζημίωσης του άρθρου 141 του τουρκικού ΚΠΔ δεν ήταν αποτελεσματικό για μια συνεχιζόμενη αυθαίρετη στέρηση ελευθερίας, αφού δεν μπορούσε να οδηγήσει σε αποφυλάκιση (§§ 223-226).
Επί της ουσίας: Το ΕΔΔΑ διαχώρισε δύο περιόδους. Από τις 10 Δεκεμβρίου 2019 έως τις 25 Απριλίου 2022 η κράτηση υπαγόταν στο άρθρο 5 § 1 στοιχ. γ΄. Από την καταδίκη της 25ης Απριλίου 2022 και μετά υπαγόταν κατ’ αρχήν στο άρθρο 5 § 1 στοιχ. α΄ (§ 234).
Για την πρώτη περίοδο διαπίστωσε ότι οι αρχές επανέφεραν τον προσφεύγοντα σε προσωρινή κράτηση με διαφορετικούς νομικούς χαρακτηρισμούς, χωρίς ουσιωδώς νέα πραγματικά στοιχεία. Μετά την απόφαση του 2019 τα εθνικά δικαστήρια συνέχισαν να στηρίζουν την κράτηση σε στοιχεία που το ίδιο το ΕΔΔΑ είχε ήδη θεωρήσει ανεπαρκή, χωρίς ισχυρή υπόνοια, επαρκείς λόγους ή εξέταση εναλλακτικών μέτρων (§§ 235-238).
Στην § 239 το Δικαστήριο προχώρησε ακόμη περισσότερο. Έκρινε ότι οι αρχές επιχείρησαν να παρακάμψουν τόσο το εσωτερικό δίκαιο όσο και τη Σύμβαση για να διατηρήσουν τον Kavala υπό κράτηση. Η συμπεριφορά αυτή χαρακτηρίστηκε από έλλειψη καλής πίστης και ήταν ασύμβατη με τα «συμπεράσματα και το πνεύμα» της προηγούμενης απόφασης. Η κράτηση έως τις 25 Απριλίου 2022 ήταν αυθαίρετη (§ 240).
Για τη δεύτερη περίοδο το ΕΔΔΑ αντιμετώπισε το κεντρικό ερώτημα αν μια καταδίκη από αρμόδιο δικαστήριο μπορεί εντούτοις να μην αποτελεί νόμιμη βάση κράτησης κατά το άρθρο 5 § 1 στοιχ. α΄. Υπενθύμισε ότι, εφόσον η καταδίκη είναι αποτέλεσμα «κατάφωρης αρνησιδικίας», η μεταγενέστερη στέρηση ελευθερίας δεν δικαιολογείται (§§ 243-244).
Στην παρούσα υπόθεση αυτό το εξαιρετικά υψηλό κατώφλι πληρούνταν. Η καταδίκη είχε προκύψει από διαδικασία με σοβαρές και θεμελιώδεις πλημμέλειες που αφορούσαν τόσο τη συνολική δικαιοσύνη της δίκης όσο και την ανεξαρτησία και αμεροληψία των δικαστηρίων. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η αυθαιρεσία υπερέβαινε ένα απλό σφάλμα ερμηνείας του εσωτερικού δικαίου (§ 245).
Η απρόβλεπτη εφαρμογή του άρθρου 312 σε δραστηριότητες προστατευόμενες από τη Σύμβαση ενίσχυε την ίδια κρίση. Συνεπώς, η κράτηση μετά τις 25 Απριλίου 2022 δεν ήταν «νόμιμη».
Συνολικά, ολόκληρη η στέρηση της ελευθερίας μετά τις 10 Δεκεμβρίου 2019 παραβίασε το άρθρο 5 § 1. Η προσωρινή κράτηση ήταν αυθαίρετη και χαρακτηριζόταν από κακή πίστη, ενώ η μεταγενέστερη κράτηση εκτελούσε ποινή που είχε επιβληθεί κατόπιν κατάφωρης αρνησιδικίας (§§ 249-250).
Άρθρο 18 σε συνδυασμό με τα άρθρα 5 § 1, 6 § 1, 10 και 11 ΕΣΔΑ, η ποινική διαδικασία, η κράτηση και η καταδίκη επιδίωκαν κυρίως τη φίμωση του προσφεύγοντος, παραβίαση
Παραδεκτό: Το ΕΔΔΑ υπενθύμισε ότι το άρθρο 18 δεν έχει αυτοτελή ύπαρξη. Ωστόσο, με αναφορά στην Ukraine κατά Russia (re Crimea) [GC], §§ 1137-1138, υπογράμμισε ότι οι εγγυήσεις του άρθρου 6 μπορούν επίσης να αποτελέσουν πεδίο στο οποίο εκδηλώνονται θεμελιώδεις καταχρήσεις κρατικής εξουσίας. Μια δίκη δεν μπορεί να χρησιμοποιείται για «αλλότριους σκοπούς». Κατά συνέπεια, το άρθρο 18 μπορούσε να εφαρμοστεί και σε συνδυασμό με το άρθρο 6. Οι αιτιάσεις υπό το άρθρο 18 σε συνδυασμό με τα άρθρα 5 § 1, 6 § 1, 10 και 11 κρίθηκαν παραδεκτές (§§ 255-257).
Επί της ουσίας: Με αφετηρία τη Merabishvili κατά Γεωργίας [GC], το Δικαστήριο επανέλαβε ότι η ύπαρξη αλλότριου σκοπού δεν χρειάζεται να αποδεικνύεται με άμεσο έγγραφο ή μεμονωμένο αποδεικτικό στοιχείο. Μπορεί να προκύψει από συνολική αποτίμηση συγκεκριμένων περιστατικών και στοιχείων (§§ 265-270).
Οι προηγούμενες κρίσεις του 2019 δεν είχαν απωλέσει τη σημασία τους. Οι μεταγενέστερες διαδικασίες δεν παρήγαγαν νέα, συγκεκριμένα και απτά στοιχεία που θα μπορούσαν να άρουν τις αμφιβολίες ως προς τον πραγματικό σκοπό της δίωξης (§ 271).
Το ΕΔΔΑ συνεκτίμησε επίσης την αυθαίρετη και απρόβλεπτη εφαρμογή του ποινικού δικαίου, τις σοβαρές πλημμέλειες της δίκης, τις αμφιβολίες για την ανεξαρτησία και αμεροληψία, τις διαδοχικές ανακατατάξεις της υπόθεσης, καθώς και τις δημόσιες δηλώσεις ανώτατων κρατικών αξιωματούχων. Διευκρίνισε ότι οι δηλώσεις αυτές δεν αρκούσαν αυτοτελώς για την απόδειξη αλλότριου σκοπού και ότι δεν μπορούσε να συναχθεί ότι ολόκληρο το δικαστικό σώμα ενεργούσε κατ’ εντολήν της εκτελεστικής εξουσίας. Εντούτοις, στο συγκεκριμένο θεσμικό περιβάλλον ενίσχυαν την εικόνα πολιτικής και δημόσιας πίεσης.
Το συμπέρασμα ήταν κατηγορηματικό. Η κίνηση της ποινικής διαδικασίας, η συνεχιζόμενη προσωρινή κράτηση και η καταδίκη του Kavala υποκινήθηκαν κυρίως από αλλότριο σκοπό, να τιμωρηθεί για τον ρόλο του στις διαδηλώσεις του Gezi Park και για τις απόψεις που εξέφραζε ως υπερασπιστής ανθρωπίνων δικαιωμάτων και να φιμωθεί (§ 279).
Διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 18 σε συνδυασμό με τα άρθρα 5 § 1, 6 § 1, 10 και 11.
Άρθρο 3 ΕΣΔΑ, μη μειώσιμη ισόβια κάθειρξη χωρίς προοπτική αποφυλάκισης ή επανεξέτασης, παραβίαση
Παραδεκτό: Η Κυβέρνηση προέβαλε μη εξάντληση, επειδή ο Kavala δεν είχε θέσει ειδικώς το ζήτημα ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
Το ΕΔΔΑ υπενθύμισε ότι στην Kaytan κατά Τουρκίας είχε θεωρήσει πως η μη δυνατότητα μείωσης της αυστηρής ισόβιας κάθειρξης απορρέει ευθέως από τη νομοθεσία και ότι δεν υφίσταται αποτελεσματικό ένδικο μέσο. Παρά τη μεταγενέστερη διαφοροποίηση στην Tekin και Baysal κατά Τουρκίας, η Κυβέρνηση δεν μπόρεσε να υποδείξει ούτε μία ατομική προσφυγή στην οποία το Συνταγματικό Δικαστήριο είχε εξετάσει επί της ουσίας παρόμοια αιτίαση. Επομένως, δεν απέδειξε την πρακτική αποτελεσματικότητα του μέσου (§§ 284-287).
Επί της ουσίας: Κατά τη νομολογία Vinter κ.α. κατά Ηνωμένου Βασιλείου [GC], μια ποινή ισόβιας κάθειρξης είναι ασύμβατη με το άρθρο 3 όταν δεν υπάρχει μηχανισμός που να παρέχει πραγματική προοπτική απελευθέρωσης και δυνατότητα επανεξέτασης με βάση την εξέλιξη του κρατουμένου.
Ο Kavala καταδικάστηκε βάσει του άρθρου 312 του τουρκικού Ποινικού Κώδικα, για το οποίο αποκλείονταν τόσο η υφ’ όρον απόλυση όσο και μηχανισμός επανεξέτασης που θα λάμβανε υπόψη μεταβολές στην προσωπική του κατάσταση ή στον βαθμό επικινδυνότητάς του.
Το ΕΔΔΑ επανέλαβε ότι η παραβίαση του άρθρου 3 γεννάται ήδη κατά τον χρόνο επιβολής μιας τέτοιας μη μειώσιμης ισόβιας ποινής και όχι μόνο μετά την πάροδο συγκεκριμένης περιόδου έκτισής της, σύμφωνα με τη Vinter, § 122. Δεν υπήρχε λόγος απόκλισης από την Öcalan κατά Τουρκίας (αριθ. 2). Διαπιστώθηκε παραβίαση (§§ 288-289).
Λοιπές αιτιάσεις, δεν απαιτείται χωριστή εξέταση
Ο Kavala είχε επίσης επικαλεστεί το άρθρο 3 ως προς τις συνέπειες της εξαιρετικά μακράς κράτησης, το άρθρο 5 § 4 ως προς την ταχύτητα του ελέγχου από το Συνταγματικό Δικαστήριο, το άρθρο 6 § 2 λόγω δηλώσεων κρατικών αξιωματούχων που τον εμφάνιζαν ως ένοχο και το άρθρο 7, αυτοτελώς και σε συνδυασμό με το άρθρο 18, λόγω της απρόβλεπτης εφαρμογής του άρθρου 312.
Το Δικαστήριο έκρινε ότι τα ουσιώδη ζητήματα είχαν ήδη καλυφθεί από τις κρίσεις του υπό τα άρθρα 5 § 1, 6 § 1, 10, 11 και 18. Δεν ήταν επομένως αναγκαία χωριστή εξέταση ούτε του παραδεκτού ούτε της ουσίας των αιτιάσεων αυτών (§§ 290-294).
ΔΙΑΤΑΚΤΙΚΟ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΗ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ
Το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης απέρριψε κατά πλειοψηφία τη γενική ένσταση μη εξάντλησης της ατομικής προσφυγής ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου, έκρινε παραδεκτές κατά πλειοψηφία τις κρίσιμες αιτιάσεις υπό τα άρθρα 3, 5 § 1, 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄, 10, 11 και 18, έκρινε απαράδεκτη κατά πλειοψηφία την αιτίαση για τη διάρκεια της διαδικασίας υπό το άρθρο 6 § 1 και διαπίστωσε: α) με 15 ψήφους έναντι 2 παραβίαση των άρθρων 10 και 11, β) με 15 ψήφους έναντι 2 παραβίαση του άρθρου 6 § 1 ως προς την ανεξαρτησία και αμεροληψία, τη συνολική δικαιοσύνη της διαδικασίας και τους περιορισμούς των δικαιωμάτων υπεράσπισης, γ) με 15 ψήφους έναντι 2 παραβίαση του άρθρου 5 § 1, δ) με 15 ψήφους έναντι 2 παραβίαση του άρθρου 18 σε συνδυασμό με τα άρθρα 5 § 1, 6 § 1, 10 και 11, ε) με 15 ψήφους έναντι 2 παραβίαση του άρθρου 3 λόγω απουσίας μηχανισμού επανεξέτασης της ισόβιας κάθειρξης, και έκρινε ότι δεν απαιτείται χωριστή εξέταση των λοιπών αιτιάσεων. Τέλος, επιδίκασε με 15 ψήφους έναντι 2, 70.000 ευρώ για ηθική βλάβη και 43.342,57 ευρώ για έξοδα και δαπάνες.
Κατ’ άρθρο 46, το ΕΔΔΑ όρισε με 15 ψήφους έναντι 2 ότι η Τουρκία οφείλει να εξασφαλίσει την αποφυλάκιση του Kavala το συντομότερο δυνατόν και να εξαλείψει τις συνέπειες της καταδίκης του.
Στην § 309 το Δικαστήριο διατύπωσε μια ιδιαιτέρως ισχυρή κρίση. Η ποινική καταδίκη του Kavala πρέπει, από την οπτική του δικαίου της Σύμβασης, να θεωρηθεί άκυρη και ανίσχυρη. Η Τουρκία οφείλει να χρησιμοποιήσει όλα τα κατάλληλα μέσα, περιλαμβανομένου του διαθέσιμου μηχανισμού επανάληψης της διαδικασίας, ώστε να εξαλειφθούν οι συνέπειές της.
Ως προς τα γενικά μέτρα, το ίδιο το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης χαρακτήρισε την υπόθεση ιδιαίτερα σημαντική εκδήλωση προβλήματος «συστημικού χαρακτήρα», το οποίο εντάσσεται σε ευρύτερο πλαίσιο διώξεων και κρατήσεων πολιτικών αντιπάλων, υπερασπιστών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημοσιογράφων μέσω υπέρμετρα διευρυμένων ποινικών χαρακτηρισμών. Παράλληλα διαπίστωσε διαρθρωτικές ελλείψεις στις εγγυήσεις δικαστικής ανεξαρτησίας και αμεροληψίας (§§ 310-313). Ζήτησε ενίσχυση των εγγυήσεων διορισμού, τοποθέτησης, μετάθεσης και πειθαρχικής ευθύνης των δικαστών, καθώς και μηχανισμούς που θα αποτρέπουν την εργαλειοποίηση της ποινικής διαδικασίας.
Το ΕΔΔΑ απαίτησε επίσης πλήρη και έγκαιρη συμμόρφωση προς τις αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου (§ 314) και νομοθετική αντιμετώπιση του συστημικού ζητήματος των μη μειώσιμων ισοβίων σύμφωνα με τις αρχές της Vinter (§ 315).
Μειοψηφούσες γνώμες
Οι δικαστές Faris Vehabović και Saadet Yüksel διατύπωσαν κοινή διαφωνούσα γνώμη. Κατά την άποψή τους, ολόκληρη η προσφυγή έπρεπε να απορριφθεί ως απαράδεκτη λόγω μη εξάντλησης της ατομικής προσφυγής ενώπιον του τουρκικού Συνταγματικού Δικαστηρίου. Τόνισαν την αρχή της επικουρικότητας και θεώρησαν ότι η πλειοψηφία απομακρύνθηκε αδικαιολόγητα από τη σταθερή νομολογία περί γενικής αποτελεσματικότητας του εν λόγω ένδικου μέσου.
Η δικαστής Saadet Yüksel διατύπωσε επιπλέον αυτοτελή διαφωνούσα γνώμη. Έκρινε ότι οι διάρκειες των εκκρεμών διαδικασιών ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου δεν είχαν φθάσει σε επίπεδο που να δικαιολογεί παρέκκλιση από την υποχρέωση εξάντλησης. Διαφώνησε επίσης ειδικά ως προς το παραδεκτό της αιτίασης του άρθρου 3 για τη μη μειώσιμη ισόβια, επειδή αυτή δεν είχε προβληθεί ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου, και ως προς μέρος της αιτίασης του άρθρου 5 για την κράτηση λόγω κατασκοπείας, την οποία θεώρησε εκπρόθεσμη. Τέλος, εξέφρασε επιφυλάξεις για τις κρίσεις υπό τα άρθρα 18 και 46 όσο η ατομική προσφυγή παρέμενε εκκρεμής.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ (KEY PASSAGE)
«Λαμβάνοντας υπόψη όλες τις περιστάσεις, το Δικαστήριο θεωρεί αποδεδειγμένο ότι η ποινική δίωξη, η συνεχιζόμενη προσωρινή κράτηση και η καταδίκη του προσφεύγοντος υποκινήθηκαν κυρίως από αλλότριο σκοπό, να τιμωρηθεί για τον ρόλο του στις διαδηλώσεις του Gezi Park και για την έκφραση των απόψεών του ως υπερασπιστή ανθρωπίνων δικαιωμάτων και να φιμωθεί» (§ 279).
ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
Η ισχυρότερη διάσταση της Kavala (αριθ. 2) είναι ότι το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης δεν αντιμετωπίζει τις επιμέρους παραβιάσεις ως απομονωμένα δικονομικά σφάλματα, αλλά αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο η απρόβλεπτη εφαρμογή του ποινικού δικαίου, η αυθαίρετη κράτηση, η προβληματική δικαστική διαδικασία και ο αλλότριος σκοπός μπορούν να λειτουργήσουν ως ενιαία αλυσίδα περιορισμού θεμελιωδών δικαιωμάτων. Το αδύναμο σημείο της είναι ταυτόχρονα προϊόν της μεθοδολογικής της επιλογής, αφού η διαπίστωση έλλειψης νομιμότητας υπό τα άρθρα 10 και 11 και η κάλυψη του άρθρου 7 από άλλες κρίσεις αφήνουν ορισμένα κρίσιμα ζητήματα χωρίς αυτοτελή ανάπτυξη.
Πρώτον. Η νόμιμη δράση της κοινωνίας των πολιτών δεν μπορεί να μετατρέπεται, μέσω συλλογικών και συγκυριακών συναγωγών, σε αντικειμενική υπόσταση βαρύτατου εγκλήματος. Η κεντρική δογματική θέση της απόφασης είναι ότι η προστασία των άρθρων 10 και 11 δεν χάνεται επειδή περιφερειακά μιας μαζικής κινητοποίησης εμφανίζονται βίαια επεισόδια τρίτων. Για να μετατραπεί η ειρηνική συμμετοχή, η οργάνωση, η υλικοτεχνική συνδρομή ή η διεθνής επικοινωνία σε ποινική ευθύνη για βία απαιτείται εξατομικευμένη απόδειξη άμεσης συμμετοχής, υποκίνησης ή αποδοχής της βίας. Η επιλογή των εθνικών δικαστηρίων να υποκαταστήσουν αυτή την εξατομίκευση με την έννοια ενός «στρατηγικού ρόλου» κατέστησε τον Kavala ουσιαστικά υπεύθυνο για πράξεις τρίτων σε ένα μαζικό κοινωνικό κίνημα. Η προσέγγιση αυτή αντιστρέφει τη λογική της ατομικής ποινικής ευθύνης και δημιουργεί ιδιαίτερα επικίνδυνο chilling effect, επειδή κάθε πρόσωπο που οργανώνει, χρηματοδοτεί ή υποστηρίζει ειρηνική συλλογική δράση θα μπορούσε να εκτεθεί εκ των υστέρων σε ποινική ευθύνη για αυτοτελείς πράξεις άλλων.
Πηγή: ΕΔΔΑ, Kavala v. Türkiye (No. 2), §§ 157-171.
Δεύτερον. Η κατάφωρη αρνησιδικία μπορεί να αποστερήσει ακόμη και μια τελεσίδικη ποινική καταδίκη από την ικανότητά της να νομιμοποιεί κράτηση κατά το άρθρο 5 § 1 στοιχ. α΄. Η απόφαση εισάγει έναν εξαιρετικά αυστηρό αλλά ουσιαστικό σύνδεσμο μεταξύ άρθρων 6 και 5. Το ΕΔΔΑ δεν αρκέστηκε στη διαπίστωση ότι η δίκη ήταν άδικη. Έκρινε ότι οι συνδυασμένες πλημμέλειες, η αυθαίρετη εφαρμογή του ποινικού δικαίου, η έλλειψη εξατομικευμένης απόδειξης, η απόρριψη ουσιωδών αποδεικτικών αιτημάτων και οι αμφιβολίες για ανεξαρτησία και αμεροληψία είχαν τέτοια ένταση ώστε να καταστρέφουν την ίδια την ουσία της δίκαιης δίκης. Η συνέπεια είναι θεμελιώδης. Η τυπική ύπαρξη καταδικαστικής απόφασης παύει να αρκεί για τη νομιμοποίηση της κράτησης. Το άρθρο 5 λειτουργεί έτσι ως τελικό ανάχωμα απέναντι σε μια ποινική καταδίκη της οποίας η δικονομική βάση έχει απολέσει τη συμβατική της νομιμοποίηση.
Πηγή: ΕΔΔΑ, Kavala v. Türkiye (No. 2), §§ 211, 243-250.
Τρίτον. Η εφαρμογή του άρθρου 18 σε συνδυασμό με το άρθρο 6 αναγνωρίζει ότι και η ίδια η ποινική δίκη μπορεί να αποτελέσει μέσο καταχρηστικής κρατικής εξουσίας. Μετά την Ukraine v. Russia (re Crimea), η Kavala προσδίδει πρακτικό περιεχόμενο στην ιδέα ότι το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη δεν προστατεύεται μόνο από διαδικαστικές ατέλειες, αλλά και από τη χρήση της δικαστικής διαδικασίας για σκοπό ξένο προς την απονομή δικαιοσύνης. Το στοιχείο αυτό είναι ιδιαιτέρως σημαντικό. Η κατάχρηση δεν εξαντλείται πλέον στη σύλληψη ή στην προσωρινή κράτηση. Μπορεί να διατρέχει ολόκληρη την ποινική αλυσίδα, από τη δίωξη μέχρι την τελική καταδίκη. Το ΕΔΔΑ ήταν ταυτόχρονα προσεκτικό. Δεν θεώρησε ότι κάθε προβληματική δίκη αποδεικνύει πολιτική καθοδήγηση ούτε ότι ολόκληρη η τουρκική δικαιοσύνη ενεργούσε κατ’ εντολήν της εκτελεστικής εξουσίας. Απαίτησε συνδυασμένη απόδειξη συγκεκριμένων στοιχείων. Ακριβώς γι’ αυτό η τελική κρίση της § 279 αποκτά αυξημένο βάρος.
Πηγή: ΕΔΔΑ, Kavala v. Türkiye (No. 2), §§ 255-279.
Τέταρτον. Το άρθρο 46 μετατρέπει τη διαπίστωση παραβίασης σε συγκεκριμένο καθήκον αποκατάστασης και σε εντολή θεσμικών μεταρρυθμίσεων. Η απόφαση δεν περιορίζεται στην επιδίκαση χρηματικής ικανοποίησης. Το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης διατάσσει αποφυλάκιση το συντομότερο δυνατόν και δηλώνει ότι η καταδίκη πρέπει, από την οπτική του δικαίου της Σύμβασης, να θεωρηθεί άκυρη και ανίσχυρη. Πρόκειται για εξαιρετικά ισχυρή εφαρμογή της restitutio in integrum. Ακόμη σημαντικότερη είναι η μετάβαση από το ατομικό στο γενικό επίπεδο. Εδώ ο χαρακτηρισμός «συστημικό» δεν αποτελεί εξωτερική αξιολογική υπερβολή. Χρησιμοποιείται ρητώς από το ίδιο το ΕΔΔΑ στην § 310 στο πλαίσιο του άρθρου 46. Το Δικαστήριο ζητεί θεσμικές εγγυήσεις για τον διορισμό, την τοποθέτηση και την πειθαρχία των δικαστών, συμμόρφωση προς τις αποφάσεις των ανώτερων δικαστηρίων και μηχανισμούς κατά της εργαλειοποίησης της ποινικής διαδικασίας. Ξεχωριστά, στην § 315, εντοπίζει και συστημικό ζήτημα ως προς τις μη μειώσιμες ισόβιες ποινές.
Πηγή: ΕΔΔΑ, Kavala v. Türkiye (No. 2), §§ 305-315.
Πέμπτον. Τα όρια της απόφασης είναι σαφή και αποτρέπουν μια υπερβολικά γενικευτική ανάγνωσή της. Πρώτον, το ΕΔΔΑ δεν έκρινε ότι η ατομική προσφυγή στο τουρκικό Συνταγματικό Δικαστήριο είναι γενικά αναποτελεσματική. Αντίθετα, η § 128 περιορίζει ρητά την εξαίρεση στις εξαιρετικές περιστάσεις του Kavala. Δεύτερον, δεν εξέτασε αυτοτελώς το άρθρο 7, παρά το ότι η απρόβλεπτη επέκταση του άρθρου 312 βρίσκεται στον πυρήνα της υπόθεσης. Τρίτον, αφού διαπίστωσε ότι η επέμβαση στα άρθρα 10 και 11 δεν ήταν προβλεπόμενη από τον νόμο, δεν προχώρησε στη στάθμιση νόμιμου σκοπού και αναγκαιότητας. Τέταρτον, η μειοψηφία Vehabović και Yüksel υπενθυμίζει ότι η ενίσχυση της αποτελεσματικής προστασίας στο Στρασβούργο μπορεί να τεθεί σε ένταση με την αρχή της επικουρικότητας όταν το εθνικό συνταγματικό δικαστήριο δεν έχει ακόμη αποφανθεί. Το ανοιχτό ερώτημα για τη μελλοντική νομολογία είναι επομένως πόσο εξαιρετικές πρέπει να είναι οι περιστάσεις ώστε η υπέρμετρη καθυστέρηση και η προηγούμενη μη εκτέλεση δεσμευτικών αποφάσεων να μετατρέπουν ένα κατ’ αρχήν αποτελεσματικό ένδικο μέσο σε μη απαιτητό στη συγκεκριμένη υπόθεση.
Πηγή: ΕΔΔΑ, Kavala v. Türkiye (No. 2), §§ 127-132, 171-173, 290-294, χωριστές γνώμες.
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ
Α) Kavala v. Turkey: Η πρώτη απόφαση αποτελεί το αναγκαίο νομολογιακό υπόβαθρο της νέας υπόθεσης. Το ΕΔΔΑ είχε ήδη διαπιστώσει ότι τα στοιχεία δεν μπορούσαν να θεμελιώσουν εύλογη υπόνοια απόπειρας ανατροπής της κυβέρνησης και ότι σημαντικό μέρος των επικαλούμενων πράξεων αποτελούσε νόμιμη δραστηριότητα προστατευόμενη από τα άρθρα 10 και 11. Είχε επίσης διαπιστώσει, πέραν εύλογης αμφιβολίας, ότι η κράτηση επιδίωκε τον αλλότριο σκοπό της φίμωσης του Kavala ως υπερασπιστή ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η Kavala (No. 2) εξετάζει την επέκταση της ίδιας λογικής από την προσωρινή κράτηση μέχρι την καταδίκη.
Πηγή: HUDOC, Kavala v. Turkey, no. 28749/18, 10.12.2019, ιδίως §§ 145-157, 222-232.
Β) Kavala v. Türkiye (infringement proceedings) [GC]: Το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης είχε κρίνει ότι η αλλαγή του νομικού χαρακτηρισμού των ίδιων ουσιαστικά στοιχείων δεν μπορούσε να δικαιολογήσει συνέχιση της κράτησης ούτε να παρακάμψει την υποχρέωση εκτέλεσης της απόφασης του 2019. Η έννοια της καλής πίστης και η υποχρέωση συμμόρφωσης όχι μόνο προς το γράμμα αλλά και προς τα «συμπεράσματα και το πνεύμα» της αρχικής απόφασης μεταφέρονται αυτούσιες στη νέα κρίση υπό τα άρθρα 5 και 46.
Πηγή: HUDOC, Kavala v. Türkiye (infringement proceedings) [GC], no. 28749/18, 11.07.2022, ιδίως §§ 166, 169, 172-173.
Γ) Danileţ v. Romania [GC]: Η απόφαση παρέχει το γενικό πρότυπο για την έννοια του «προβλεπόμενου από τον νόμο» περιορισμού υπό το άρθρο 10. Στην Kavala, το πρόβλημα δεν ήταν η τυπική απουσία ποινικής διάταξης, αλλά η απρόβλεπτη δικαστική επέκταση του πεδίου της, ώστε νόμιμες δραστηριότητες της κοινωνίας των πολιτών να μετατραπούν σε στοιχεία απόπειρας βίαιης ανατροπής της κυβέρνησης.
Πηγή: HUDOC, Danileţ v. Romania [GC], no. 16915/21, 15.12.2025, §§ 119-124.
Δ) Selahattin Demirtaş v. Türkiye (no. 4): Η απόφαση είναι διπλά συναφής. Αφενός, το ΕΔΔΑ είχε δεχθεί ότι υπερβολική καθυστέρηση ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου μπορεί να υπονομεύσει την πρακτική αποτελεσματικότητα του ένδικου μέσου. Αφετέρου, είχε τονίσει ότι η ποινική ευθύνη για βίαια επεισόδια τρίτων δεν μπορεί να αποδίδεται σε πρόσωπο χωρίς εξατομικευμένο σύνδεσμο με τη βία. Και οι δύο γραμμές εφαρμόζονται στην Kavala (No. 2).
Πηγή: HUDOC, Selahattin Demirtaş v. Türkiye (no. 4), no. 13609/20, 08.07.2025, §§ 159, 236.
Ε) Yüksel Yalçınkaya v. Türkiye [GC]: Η απόφαση λειτουργεί ως βασικό σημείο αναφοράς για τη συνολική δικαιοσύνη της ποινικής διαδικασίας, την υποχρέωση ουσιαστικής εξέτασης κρίσιμων ισχυρισμών της υπεράσπισης και το όριο πέρα από το οποίο η ερμηνεία του ποινικού δικαίου καθίσταται αυθαίρετη. Στην Kavala το ΕΔΔΑ αξιοποίησε αυτή τη γραμμή για να εξετάσει τις αποδεικτικές ελλείψεις, την αιτιολογία και την αποτελεσματική ακρόαση των επιχειρημάτων του κατηγορουμένου.
Πηγή: HUDOC, Yüksel Yalçınkaya v. Türkiye [GC], no. 15669/20, 26.09.2023, §§ 302-308, 305.
ΣΤ) Merabishvili v. Georgia [GC]: Πρόκειται για το θεμελιώδες προηγούμενο της σύγχρονης μεθοδολογίας του άρθρου 18. Καθιερώνει ότι ο αλλότριος σκοπός μπορεί να αποδειχθεί με άμεσα ή έμμεσα στοιχεία και ότι δεν εφαρμόζεται ειδικό, αυστηρότερο αποδεικτικό καθεστώς. Η Kavala αξιοποιεί τη μεθοδολογία αυτή για να συνδυάσει τα συγκεκριμένα γεγονότα της υπόθεσης με το ευρύτερο θεσμικό πλαίσιο, χωρίς να εξομοιώνει το πλαίσιο αυτό με αυτοτελή απόδειξη.
Πηγή: HUDOC, Merabishvili v. Georgia [GC], no. 72508/13, 28.11.2017, §§ 287-290, 310-317.
Ζ) Ukraine v. Russia (re Crimea) [GC]: Η νομολογιακή σημασία της έγκειται στη ρητή αποδοχή ότι το άρθρο 18 μπορεί να εφαρμοστεί σε συνδυασμό με το άρθρο 6. Μια δικαστική διαδικασία δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιείται για αλλότριο κρατικό σκοπό. Η Kavala μεταφέρει την αρχή σε ατομική ποινική υπόθεση και διαπιστώνει πράγματι παραβίαση του άρθρου 18 σε συνδυασμό με το άρθρο 6 § 1.
Πηγή: HUDOC, Ukraine v. Russia (re Crimea) [GC], nos. 20958/14 και 38334/18, 25.06.2024, §§ 1137-1138.
Η) Öcalan v. Turkey (no. 2): Η απόφαση αποτελεί την ειδική τουρκική εφαρμογή της αρχής περί δυνατότητας μείωσης της ισόβιας κάθειρξης. Το ΕΔΔΑ είχε διαπιστώσει ότι το καθεστώς αυστηρής ισόβιας κάθειρξης για συγκεκριμένες κατηγορίες αδικημάτων δεν παρέχει πραγματική δυνατότητα υφ’ όρον απόλυσης ή ουσιαστικής επανεξέτασης. Η Kavala διαπιστώνει ότι δεν υπάρχει καμία μεταβολή ικανή να δικαιολογήσει διαφορετική κρίση.
Πηγή: HUDOC, Öcalan v. Turkey (no. 2), nos. 24069/03, 197/04, 6201/06 και 10464/07, 18.03.2014, §§ 193-207.
Θ) Vinter and Others v. the United Kingdom [GC]: Η Vinter καθιέρωσε ότι κάθε ισόβια κάθειρξη πρέπει να είναι de jure και de facto μειώσιμη, με πραγματική δυνατότητα επανεξέτασης και προοπτική απελευθέρωσης. Στην Kavala η αρχή εφαρμόζεται ευθέως, με το ΕΔΔΑ να επισημαίνει ότι η ασυμβατότητα μιας εκ του νόμου μη μειώσιμης ισόβιας ποινής με το άρθρο 3 υφίσταται ήδη από την επιβολή της.
Πηγή: HUDOC, Vinter and Others v. the United Kingdom [GC], nos. 66069/09, 130/10 και 3896/10, 09.07.2013, §§ 107-131, ιδίως § 122.
Ι) Ilgar Mammadov v. Azerbaijan (infringement proceedings) [GC]: Η απόφαση αποτελεί το βασικό προηγούμενο για την restitutio in integrum στις διαδικασίες εκτέλεσης. Το κράτος οφείλει να εξαλείψει, στο μέτρο του δυνατού, όλες τις συνέπειες της παραβίασης και να επαναφέρει τον προσφεύγοντα στην κατάσταση στην οποία θα βρισκόταν χωρίς αυτήν. Στην Kavala η αρχή οδηγεί σε σαφή εντολή αποφυλάκισης και εξάλειψης των αποτελεσμάτων της ποινικής καταδίκης.
Πηγή: HUDOC, Ilgar Mammadov v. Azerbaijan (infringement proceedings) [GC], no. 15172/13, 29.05.2019, § 150.
ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΡΟΣΦΕΥΓΟΝΤΑ
- Η υπεράσπιση πρέπει να απαιτεί εξατομικευμένο σύνδεσμο μεταξύ του κατηγορουμένου και κάθε πράξης βίας που χρησιμοποιείται για τη θεμελίωση της κατηγορίας.Η γενική συμμετοχή σε κοινωνικό κίνημα, η οργανωτική επιρροή, οι διεθνείς επαφές, η χρηματοδότηση νόμιμων οργανώσεων ή η υλικοτεχνική υποστήριξη ειρηνικής διαδήλωσης δεν αρκούν για καταλογισμό βίας τρίτων. Ο εθνικός δικαστής οφείλει να αιτιολογεί ποια συγκεκριμένη πράξη, πρόθεση και αιτιώδης σύνδεσμος θεμελιώνουν την προσωπική ευθύνη.
- Η επίκληση προηγούμενης ευνοϊκής απόφασης του ΕΔΔΑ πρέπει να συνοδεύεται από έλεγχο αν οι νέες κατηγορίες στηρίζονται πράγματι σε νέα πραγματικά στοιχεία ή απλώς σε νέο νομικό χαρακτηρισμό των ίδιων περιστατικών.Η επανασύλληψη ή συνέχιση της κράτησης με διαφορετική νομική βάση δεν αποκόπτει αυτομάτως τη νέα διαδικασία από την προηγούμενη παραβίαση. Η κακή πίστη και η προσπάθεια παράκαμψης δεσμευτικής απόφασης μπορούν να καταστήσουν την κράτηση αυθαίρετη.
- Σε σοβαρές πλημμέλειες δίκαιης δίκης πρέπει να προβάλλεται όχι μόνο το άρθρο 6 αλλά και η επίδρασή τους στη νομιμότητα της μεταγενέστερης κράτησης.Η Kavala δείχνει ότι όταν οι πλημμέλειες φθάνουν στο κατώφλι της κατάφωρης αρνησιδικίας, η τελεσίδικη καταδίκη μπορεί να παύσει να αποτελεί θεμιτή βάση κράτησης υπό το άρθρο 5 § 1 στοιχ. α΄.
- Το άρθρο 18 πρέπει να τεκμηριώνεται με αλυσίδα συγκλινόντων ενδείξεων και όχι μόνο με πολιτικό ή δημόσιο πλαίσιο.Κρίσιμα στοιχεία μπορούν να είναι η απουσία επαρκούς αποδεικτικής βάσης, οι αλλεπάλληλοι νομικοί χαρακτηρισμοί, η χρήση προστατευόμενων δραστηριοτήτων ως ενοχοποιητικών, οι αντιφάσεις μεταξύ ευνοϊκών και δυσμενών αποφάσεων, η μη εκτέλεση προηγούμενων δικαστικών κρίσεων, οι δημόσιες παρεμβάσεις κρατικών αξιωματούχων και οι θεσμικές πιέσεις. Το πλαίσιο ενισχύει, αλλά δεν υποκαθιστά, την εξατομικευμένη απόδειξη.
- Σε πρακτικό επίπεδο η Kavala επιβάλλει ιδιαίτερη προσοχή όταν εισαγγελικές ή δικαστικές αρχές επιχειρούν να συναγάγουν βαριά ποινική ευθύνη από νόμιμη συνδικαλιστική, ακτιβιστική, δημοσιογραφική, πολιτική ή συλλογική δράση.Η αρχή της προσωπικής ποινικής ευθύνης, η ειδική αιτιολογία για τα αντικειμενικά και υποκειμενικά στοιχεία του εγκλήματος, η απαγόρευση απρόβλεπτης διασταλτικής ερμηνείας και η ουσιαστική εξέταση κρίσιμων αποδεικτικών αιτημάτων πρέπει να βρίσκονται στον πυρήνα τόσο της υπεράσπισης όσο και του δικαστικού ελέγχου.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ
- Kavala v. Turkey, 10.12.2019, no. 28749/18
• Kavala v. Türkiye (infringement proceedings) [GC], 11.07.2022, no. 28749/18
• Danileţ v. Romania [GC], 15.12.2025, no. 16915/21
• Taner Kılıç v. Turkey (no. 2), 31.05.2022, no. 208/18
• Kudrevičius and Others v. Lithuania [GC], 15.10.2015, no. 37553/05
• Frumkin v. Russia, 05.01.2016, no. 74568/12
• Selahattin Demirtaş v. Türkiye (no. 4), 08.07.2025, no. 13609/20
• Yüksel Yalçınkaya v. Türkiye [GC], 26.09.2023, no. 15669/20
• Navalnyy and Ofitserov v. Russia, 23.02.2016, nos. 46632/13 και28671/14
• Denis and Irvine v. Belgium [GC], 01.06.2021, nos. 62819/17 και63921/17
• Gumeniuc v. the Republic of Moldova, 16.05.2017, no. 48829/06
• Merabishvili v. Georgia [GC], 28.11.2017, no. 72508/13
• Ukraine v. Russia (re Crimea) [GC], 25.06.2024, nos. 20958/14 και 38334/18
• Öcalan v. Turkey (no. 2), 18.03.2014, nos. 24069/03, 197/04, 6201/06 και 10464/07
• Kaytan v. Turkey, 15.09.2015, no. 27422/05
• Vinter and Others v. the United Kingdom [GC], 09.07.2013, nos. 66069/09, 130/10 και 3896/10
• Ilgar Mammadov v. Azerbaijan (infringement proceedings) [GC], 29.05.2019, no. 15172/13
Πηγή :echrcaselaw.com