ΑΠΟΦΑΣΗ
Kerimov κατά Ρωσίας της 26.03.2026 (προσφ. αριθ. 56326/18)
Βλ. εδώ
Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Καταδίκη του προσφεύγοντος για διακίνηση και κατοχή ναρκωτικών βάσει κατάθεσης βασικού μάρτυρα κατηγορίας (αγοραστή σε δοκιμαστική αγορά) που δεν εξετάστηκε στο ακροατήριο, χωρίς να ληφθούν αντισταθμιστικά μέτρα. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄ της ΕΣΔΑ. Επιπλέον διαπίστωσε παραβίαση και του άρθρου 6 § 1 λόγω παράλειψης των εθνικών δικαστηρίων να εξετάσουν τους ισχυρισμούς του προσφεύγοντος ότι ναρκωτικά είχαν εμφυτευθεί σε αυτόν κατά τη σωματική έρευνα. Η διαπίστωση παραβίασης κρίθηκε ως επαρκής δίκαιη ικανοποίηση.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ο προσφεύγων, Rustam Mustafayevich Kerimov, Ρώσος υπήκοος, καταδικάστηκε για πώληση και παράνομη κατοχή ναρκωτικών ουσιών. Η καταδίκη του βασίστηκε, μεταξύ άλλων, στην κατάθεση του μάρτυρα Μ., αγοραστή σε επιχείρηση δοκιμαστικής αγοράς (test-purchase operation), ο οποίος δεν εμφανίστηκε στο ακροατήριο. Ο προσφεύγων δεν είχε σε κανένα στάδιο της διαδικασίας τη δυνατότητα να εξετάσει αυτόν τον μάρτυρα. Οι μη εξετασθείσες καταθέσεις του Μ. αναγνώστηκαν στο ακροατήριο και αξιοποιήθηκαν ως αποδεικτικά στοιχεία. Ο λόγος απουσίας του μάρτυρα ήταν ότι δεν κατέστη δυνατός ο εντοπισμός του. Τα εθνικά δικαστήρια δεν αιτιολόγησαν επαρκώς την άρνηση να καλέσουν τον μάρτυρα, ούτε έλαβαν αντισταθμιστικά μέτρα. Παράλληλα, ο προσφεύγων προέβαλε ισχυρισμό ότι ναρκωτικά είχαν εμφυτευθεί σε αυτόν από αστυνομικό και εν συνεχεία ανευρέθηκαν κατά σωματική έρευνα διενεργηθείσα κατά παράβαση του νόμου. Τα εθνικά δικαστήρια παρέλειψαν να αντιμετωπίσουν τα επιχειρήματα αυτά. Τελικό εθνικό δικαστήριο ήταν το Δικαστήριο της Αγίας Πετρούπολης (29 Μαΐου 2018). Η προσφυγή κατατέθηκε στο ΕΔΔΑ στις 16 Νοεμβρίου 2018 βάσει του άρθρου 34 της ΕΣΔΑ.
Το ΕΔΔΑ (Τρίτο Τμήμα), συνεδριάζοντας ως Επιτροπή, αποφάσισε ομόφωνα ότι διαθέτει δικαιοδοσία δεδομένου ότι τα πραγματικά περιστατικά έλαβαν χώρα πριν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2022, ημερομηνία κατά την οποία η Ρωσική Ομοσπονδία έπαυσε να είναι μέρος της ΕΣΔΑ, και διαπίστωσε παραβίαση τόσο του άρθρου 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄ όσο και του άρθρου 6 § 1 της ΕΣΔΑ.
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄ ΕΣΔΑ. Παραβίαση
Γενικές αρχές. Το Δικαστήριο υπενθύμισε τις πάγιες αρχές του σχετικά με τις υποθέσεις στις οποίες μάρτυρας κατηγορίας δεν εμφανίστηκε στη δίκη και οι προγενέστερες καταθέσεις του εισήχθησαν ως αποδεικτικά στοιχεία (Schatschaschwili κατά Γερμανίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 9154/10, §§ 100-131, ECHR 2015). Κατά την πάγια νομολογία, απαιτείται τριπλός έλεγχος: (α) αν υφίσταντο βάσιμοι λόγοι για τη μη εμφάνιση του μάρτυρα, (β) αν η κατάθεση του απόντος μάρτυρα αποτέλεσε αποφασιστικό ή μοναδικό αποδεικτικό στοιχείο, και (γ) αν υφίσταντο επαρκή αντισταθμιστικά μέτρα για να αντισταθμιστεί η αδυναμία εξέτασης.
Εφαρμογή στην παρούσα υπόθεση. Το Δικαστήριο, εξετάζοντας το σύνολο των υποβληθέντων στοιχείων, δεν εντόπισε κανένα πραγματικό γεγονός ή επιχείρημα ικανό να το οδηγήσει σε διαφορετικό συμπέρασμα. Ακόμη και αφήνοντας ανοιχτό το ζήτημα αν υφίσταντο βάσιμοι λόγοι για τη μη εμφάνιση του βασικού μάρτυρα, έκρινε ότι η αδυναμία του προσφεύγοντος να αντεξετάσει τον μάρτυρα Μ. «ζυγίζει βαρέως» (weighs heavily) στη στάθμιση της συνολικής δικαιότητας της ποινικής διαδικασίας. Κρίσιμη ήταν, επιπλέον, η διαπίστωση ότι τίποτε στα στοιχεία ενώπιον του Δικαστηρίου δεν υποδήλωνε ότι τα εθνικά δικαιοδοτικά όργανα κατέβαλαν οποιαδήποτε προσπάθεια λήψης αντισταθμιστικών μέτρων για να αντισταθμιστούν οι δυσχέρειες του προσφεύγοντος εξαιτίας της εισαγωγής ως αποδεικτικού στοιχείου των μη καταθέσεων του Μ. που δεν εξετάστηκε στο ακραοτήριο.
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 στοιχ. δ΄.
Άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ. Παραβίαση (πάγια νομολογία)
Ο προσφεύγων προέβαλε πρόσθετο παράπονο σχετικά με την παράλειψη των εθνικών δικαστηρίων να εξετάσουν τους ισχυρισμούς του αναφορικά με την ποιότητα των αποδεικτικών στοιχείων που αποκτήθηκαν κατά τη σωματική του έρευνα, και ιδίως ότι ναρκωτικά είχαν εμφυτευθεί σε αυτόν από αστυνομικό και εν συνεχεία ανευρέθηκαν στην διενεργηθείσα σωματική έρευνα κατά παράβαση του νόμου. Το Δικαστήριο, υπό το πρίσμα των διαπιστώσεών του στις αποφάσεις Sakit Zahidov κατά Αζερμπαϊτζάν της 12.11.2015(αριθμ. προσφ. 51164/07, §§ 42-59) και Borisov κατά Ρωσίας [Επιτροπή] της 09.07.2019 (αριθμ. προσφ. 48105/17), έκρινε ότι το παράπονο αυτό αποκάλυπτε παραβίαση του άρθρου 6 § 1.
Άρθρο 41 ΕΣΔΑ. Δίκαιη ικανοποίηση
Λαμβανομένων υπόψη των εγγράφων στη διάθεσή του και της νομολογίας του (ιδίως Zadumov κατά Ρωσίας της 12.12.2017, αριθμ. προσφ. 2257/12, § 81), το Δικαστήριο έκρινε ότι η διαπίστωση παραβίασης αποτελεί από μόνη της επαρκή δίκαιη ικανοποίηση.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Ακόμη και αφήνοντας ανοιχτό το ζήτημα αν υφίσταντο βάσιμοι λόγοι για τη μη εμφάνιση του βασικού μάρτυρα, [το Δικαστήριο] εκτιμά ότι το γεγονός ότι ο προσφεύγων δεν είχε τη δυνατότητα να αντεξετάσει τον μάρτυρα αυτόν ζυγίζει βαρέως στη στάθμιση κατά την εξέταση της συνολικής δικαιότητας της ποινικής διαδικασίας εναντίον του. Το Δικαστήριο έλαβε επίσης υπόψη ότι δεν υπάρχει κανένα στοιχείο στο υλικό που είχε στην κατοχή του που να υποδηλώνει ότι υπήρξε οποιαδήποτε προσπάθεια εκ μέρους των εθνικών δικαστικών αρχών να κάνουν χρήση αντισταθμιστικών μέτρων για να αντισταθμίσουν τις δυσκολίες που αντιμετώπισε ο προσφεύγων λόγω της αποδοχής των μη ελεγμένων καταθέσεων του μάρτυρα Μ. ως αποδεικτικών στοιχείων» (παρ. 9).
ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Πάγια νομολογία Schatschaschwili – εφαρμογή του τριμερούς ελέγχου. Η απόφαση κινείται σαφώς εντός του τριμερούς σχήματος ελέγχου που αποσαφήνισε το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης στην Schatschaschwili κατά Γερμανίας: βάσιμοι λόγοι μη εμφάνισης, αποφασιστικός χαρακτήρας της κατάθεσης, αντισταθμιστικά μέτρα. Ωστόσο, στην παρούσα υπόθεση το Δικαστήριο δεν αναπτύσσει αναλυτικά και τα τρία σκέλη με τον ίδιο βαθμό έντασης, αφού αφήνει ρητώς ανοικτό το πρώτο σκέλος (good reasons) και εστιάζει κυρίως στη συνολική δικαιότητα της διαδικασίας υπό το πρίσμα της μη αντεξέτασης και της έλλειψης αντισταθμιστικών μέτρων. Η χρήση της διατύπωσης «ζυγίζει βαρέως» υπογραμμίζει ότι η μη παροχή δυνατότητας αντεξέτασης συνιστά εξαιρετικά βαρύ στοιχείο στη στάθμιση της συνολικής δικαιότητας, ιδίως όταν δεν υφίστανται επαρκή αντισταθμιστικά μέτρα.
Ανεπαρκής αιτιολογία για μη κλήση μάρτυρα. Η διαπίστωση ότι τα εθνικά δικαστήρια δεν αιτιολόγησαν επαρκώς την άρνηση κλήσης και εξέτασης του μάρτυρα Μ. αποτελεί επιβεβαίωση ότι η δικονομική υποχρέωση αιτιολόγησης αφορά και την ίδια την απόφαση μη κλήσης ή εξέτασης μάρτυρα.
Πλήρης απουσία αντισταθμιστικών μέτρων. Η υπόθεση διακρίνεται από την ολοσχερή απουσία αντισταθμιστικών μέτρων (όχι από ανεπάρκειά τους αλλά από πλήρη έλλειψη οποιασδήποτε προσπάθειας).
Ποιότητα αποδεικτικών στοιχείων και εμφύτευση ναρκωτικών. Η δεύτερη παραβίαση επιβεβαιώνει τη νομολογιακή γραμμή ότι η παράλειψη εθνικών δικαστηρίων να εξετάσουν αιτιολογημένους ισχυρισμούς περί εμφύτευσης αποδεικτικών στοιχείων και μη νόμιμης σωματικής έρευνας θίγει τον πυρήνα της δίκαιης δίκης.
Δικαιοδοσία μετά την αποχώρηση της Ρωσίας. Η απόφαση αποτελεί εφαρμογή της αρχής Fedotova: πραγματικά περιστατικά γενόμενα πριν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2022 εξακολουθούν να υπάγονται στη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου.
Διαπίστωση παραβίασης ως επαρκής ικανοποίηση. Σε συνέχεια της νομολογίας Zadumov, η επιλογή μη επιδίκασης χρηματικής αποζημίωσης συνάδει με τη συγκεκριμένη νομολογιακή γραμμή του Δικαστηρίου, χωρίς όμως να μπορεί να αναχθεί αδιακρίτως σε ενιαία πάγια πρακτική όλων των ρωσικών υποθέσεων Επιτροπής.
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
Από: echrcaselaw
Η απόφαση Kerimov κατά Ρωσίας ανήκει στον πυρήνα της πάγιας νομολογίας του ΕΔΔΑ για τον απόντα μάρτυρα κατηγορίας, χωρίς να εισάγει νομολογιακή καινοτομία, αλλά λειτουργώντας ως σταθερή επιβεβαίωση ότι η ρωσική ποινική δικονομική πρακτική εξακολουθεί να παράγει παραβιάσεις αμετάβλητου μοτίβου.
Ολοσχερής απουσία αντισταθμιστικών μέτρων. Σε αντίθεση με υποθέσεις όπου τα εθνικά δικαστήρια επιχείρησαν – έστω ανεπαρκώς – κάποιο μηχανισμό αντιστάθμισης, εδώ το Δικαστήριο διαπίστωσε πλήρη ανυπαρξία οποιασδήποτε ενέργειας προς αυτή την κατεύθυνση. Η διατύπωση «τίποτε […] δεν υποδηλώνει ότι υπήρξε οποιαδήποτε προσπάθεια» (nothing […] to suggest that there was any effort) είναι ιδιαιτέρως αυστηρή. Η αιχμή αυτή καθιστά εμφανή τη μεθοδολογική ανεπάρκεια. Η αιτιολογία των εθνικών αποφάσεων φαίνεται να μην εξέτασε καν τη δυνατότητα λήψης αντισταθμιστικών μέτρων, κάτι που δεν αποτελεί απλή διαδικαστική παράλειψη αλλά ουσιαστική αδυναμία εγγύησης δίκαιης δίκης.
Η σχέση μεταξύ των δύο παραβιάσεων. Η παρούσα υπόθεση αναδεικνύει ένα φαινόμενο σώρευσης δικονομικών ελαττωμάτων: ο προσφεύγων όχι μόνο στερήθηκε τη δυνατότητα εξέτασης του βασικού μάρτυρα, αλλά ταυτοχρόνως τα εθνικά δικαστήρια αγνόησαν τους αιτιολογημένους ισχυρισμούς του περί εμφύτευσης ναρκωτικών κατά παράβαση νόμου. Η σώρευση αυτή υποδηλώνει ότι η ποινική δίκη πάσχει σε πολλαπλά επίπεδα: τόσο στο στάδιο της ακροαματικής διαδικασίας όσο και στο στάδιο αξιολόγησης της ποιότητας των αποδεικτικών στοιχείων, σχηματίζοντας εικόνα συνολικής αδικίας.
Η δοκιμαστική αγορά ως συγκεκριμένο πλαίσιο. Η ιδιαίτερη φύση της δοκιμαστικής αγοράς (test-purchase operation) προσθέτει μία ακόμη σημαντική διάσταση. Ο μάρτυρας Μ. δεν ήταν τυχαίος παρευρισκόμενος αλλά αγοραστής σε αστυνομική επιχείρηση, δηλαδή πρόσωπο που μετείχε στο πλαίσιο οργανωμένης κρατικής δράσης. Η αδυναμία εντοπισμού ενός τέτοιου μάρτυρα εγείρει ερωτήματα ως προς την ευθύνη των διωκτικών αρχών, ιδίως υπό το πρίσμα της νομολογιακής αρχής ότι η κρατική αρχή οφείλει να καταβάλει κάθε εύλογη προσπάθεια για τη διασφάλιση της εμφάνισης μαρτύρων (Schatschaschwili, § 120). Η ρωσική πρακτική δοκιμαστικών αγορών έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο εντατικού νομολογιακού ελέγχου από το Δικαστήριο σε σχέση με το ζήτημα της αστυνομικής πρόκλησης (entrapment) — βλ. Bannikova κατά Ρωσίας της 04.11.2010, αριθμ. προσφ. 18757/06, όπου το Δικαστήριο διαμόρφωσε τα σχετικά κριτήρια, χωρίς πάντως να διαπιστώσει παραβίαση στην ίδια εκείνη υπόθεση.
Η δίκαιη ικανοποίηση ως ελλειμματικό θεραπευτικό μέσο. Η κρίση ότι η διαπίστωση παραβίασης αποτελεί αυτή καθαυτή επαρκή δίκαιη ικανοποίηση, αν και εντάσσεται στη νομολογία Zadumov, θέτει ερωτήματα ως προς την αποτελεσματικότητα της προστασίας. Δεδομένου ότι η Ρωσία δεν αποτελεί πλέον μέρος της ΕΣΔΑ, η πρακτική αποτελεσματικότητα της εκτέλεσης τέτοιων αποφάσεων εμφανίζεται σήμερα σοβαρά περιορισμένη. Πλην όμως, τούτο δεν σημαίνει ότι οι αποφάσεις του Δικαστηρίου που αφορούν γεγονότα γενόμενα έως τις 16 Σεπτεμβρίου 2022 στερούνται, ως εκ της αποχώρησης και μόνον, τυπικής νομικής δεσμευτικότητας: κατά τη θέση του Συμβουλίου της Ευρώπης και της Επιτροπής Υπουργών, η Ρωσική Ομοσπονδία εξακολουθεί να δεσμεύεται, βάσει του άρθρου 58 της ΕΣΔΑ, ως προς τις σχετικές υποχρεώσεις της, ενώ η εποπτεία εκτέλεσης συνεχίζεται. Υπό την έννοια αυτή, η θεραπεία δεν είναι αμιγώς συμβολική σε νομικό επίπεδο, αλλά η πραγματική της αποτελεσματικότητα είναι αισθητά αποδυναμωμένη.
Συμπέρασμα. Η απόφαση Kerimov αποτελεί μία ακόμη επιβεβαίωση ενός επαναλαμβανόμενου ρωσικού δικονομικού προτύπου: απόντες μάρτυρες κατηγορίας, μη εελγχθείσες καταθέσεις εισαγόμενες ως αποφασιστικά αποδεικτικά στοιχεία, καμία αντιστάθμιση, καμία ουσιαστική αιτιολογία. Η νομολογιακή αξία της, αν και περιορισμένη λόγω του χαρακτήρα απόφασης Επιτροπής, έγκειται ακριβώς στην ανάδειξη της επίμονης αδυναμίας (ή απροθυμίας) του ρωσικού ποινικού δικονομικού συστήματος να ενσωματώσει τις εγγυήσεις της ΕΣΔΑ. Το ζήτημα αν οι αποφάσεις αυτές διατηρούν πρακτική σημασία μετά την αποχώρηση της Ρωσίας παραμένει ανοιχτό, αλλά η νομολογιακή τους αξία ως προηγούμενο ερμηνείας του άρθρου 6 είναι αδιαμφισβήτητη. Η πρακτική δυσχέρεια εκτέλεσης δεν αναιρεί, πάντως, την ερμηνευτική και κανονιστική σημασία της απόφασης στο μετα-2022 σώμα της νομολογίας κατά της Ρωσίας.
ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΔΟΓΜΑΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ
Α) Schatschaschwili v. Germany [GC], 15.12.2015, αρ. προσφ. 9154/10: Θεμελιακή απόφαση Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης για τον τριπλό έλεγχο (βάσιμοι λόγοι μη εμφάνισης – αποφασιστικός χαρακτήρας κατάθεσης – αντισταθμιστικά μέτρα) σε υποθέσεις απόντων μαρτύρων κατηγορίας (§§ 100-131). Η απόφαση αποσαφήνισε ότι η απουσία βάσιμων λόγων δεν οδηγεί αυτομάτως σε παραβίαση αλλά αποτελεί «ισχυρό παράγοντα» στη στάθμιση. Πηγή: HUDOC.
Β) Al-Khawaja and Tahery v. the United Kingdom [GC], 15.12.2011, αρ. προσφ. 26766/05 και 22228/06: Η απόφαση που διαμόρφωσε τις βασικές παραμέτρους του ελέγχου για τη χρήση καταθέσεων απόντων μαρτύρων, τις οποίες η Schatschaschwili συστηματοποίησε σε ρητό τριμερές σχήμα. Κρίσιμη για τις αρχές ότι η αποφασιστική μαρτυρία απόντος μάρτυρα δεν αποτελεί αυτοτελώς παραβίαση, εφόσον υφίστανται ισχυρά αντισταθμιστικά μέτρα (§§ 119-147). Πηγή: HUDOC.
Γ) Sakit Zahidov v. Azerbaijan, 12.11.2015, αρ. προσφ. 51164/07: Η απόφαση αφορά παράλειψη εθνικών δικαστηρίων να εξετάσουν αιτιολογημένους ισχυρισμούς ως προς την ποιότητα αποδεικτικών στοιχείων, ιδίως εμφύτευση ενοχοποιητικών στοιχείων (§§ 42-59). Αποτελεί τη ρητή νομολογιακή βάση για τη δεύτερη παραβίαση στην παρούσα υπόθεση. Πηγή: HUDOC.
Δ) Borisov v. Russia [Committee], 09.07.2019, αρ. προσφ. 48105/17: Εφαρμογή πάγιας νομολογίας σε ρωσικό πλαίσιο – παράλειψη αντιμετώπισης ισχυρισμών περί ποιότητας αποδεικτικών στοιχείων σε υπόθεση ναρκωτικών. Αποτελεί τη δεύτερη ρητή νομολογιακή βάση για τη δεύτερη παραβίαση. Πηγή: HUDOC.
Ε) Fedotova and Others v. Russia [GC], 17.01.2023, αρ. προσφ. 40792/10 κ.ά.: Θεμελιακή απόφαση για τη δικαιοδοσία του ΕΔΔΑ μετά την αποχώρηση της Ρωσίας: πραγματικά περιστατικά γενόμενα πριν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2022 εξακολουθούν να υπάγονται στη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου (§§ 68-73). Πηγή: HUDOC.
ΣΤ) Zadumov v. Russia, 12.12.2017, αρ. προσφ. 2257/12: Η απόφαση αποτελεί βασικό προηγούμενο για την αρχή ότι η διαπίστωση παραβίασης αρκεί ως δίκαιη ικανοποίηση σε υποθέσεις κατά Ρωσίας (§ 81). Πηγή: HUDOC.
Ζ) Bannikova v. Russia, 04.11.2010, αρ. προσφ. 18757/06: Θεμελιακή για τα κριτήρια διάκρισης μεταξύ νόμιμης αστυνομικής επιχείρησης δοκιμαστικής αγοράς και αστυνομικής πρόκλησης (entrapment) κατά το άρθρο 6 § 1. Πηγή: HUDOC.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ: • Schatschaschwili v. Germany [GC], 15.12.2015, Application no. 9154/10 • Al-Khawaja and Tahery v. the United Kingdom [GC], 15.12.2011, Application nos. 26766/05 and 22228/06 • Sakit Zahidov v. Azerbaijan, 12.11.2015, Application no. 51164/07 • Borisov v. Russia [Committee], 09.07.2019, Application no. 48105/17 • Fedotova and Others v. Russia [GC], 17.01.2023, Application nos. 40792/10 and 2 others • Zadumov v. Russia, 12.12.2017, Application no. 2257/12 • Bannikova v. Russia, 04.11.2010, Application no. 18757/06
Πηγή :echrcaselaw.com