Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε τριπλή παραβίαση του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ: (α) παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 στ. β΄ (ανεπαρκής χρόνος και διευκολύνσεις για την προετοιμασία της υπεράσπισης λόγω καθυστερημένης πρόσβασης στον φάκελο δικογραφίας), (β) παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 στ. δ΄ (απόρριψη στο σύνολό του του καταλόγου μαρτύρων υπεράσπισης ως αποτέλεσμα υπερβολικά τυπολατρικής εφαρμογής του εθνικού δικαίου), και (γ) παραβίαση του άρθρου 6 § 1 (ανεπαρκής αιτιολογία απόφασης που απέρριψε την αναίρεση). Η υπόθεση αφορούσε κατηγορούμενο για επιβαρυντική ανθρωποκτονία σε φυλακή, ο οποίος δικάστηκε από σώμα ενόρκων χωρίς να εξεταστεί ούτε ένας μάρτυρας υπεράσπισης. Το Δικαστήριο επιδίκασε 5.000 ευρώ για ηθική βλάβη και 200 ευρώ για έξοδα.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ — KIKABIDZE ΚΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ (2021)
Η απόφαση Kikabidze κατά Γεωργίας αφορά τον Levan Kikabidze, γεννηθέντα το 1974, κρατούμενο στην Τιφλίδα, ο οποίος κατηγορήθηκε για την επιβαρυντική ανθρωποκτονία συγκρατούμενού του, Ν.Μ., στη Φυλακή αριθ. 1 Τιφλίδας τον Σεπτέμβριο 2004. Ο θάνατος αρχικά αποδόθηκε σε αυτοκτονία, αλλά η έρευνα επαναλήφθηκε το 2011 βάσει κατάθεσης κρατούμενου-μάρτυρα. Ο προσφεύγων κατηγορήθηκε επισήμως στις 11 Οκτωβρίου 2011 και του ορίστηκε δικηγόρος νομικής βοήθειας. Οι ιδιωτικοί δικηγόροι του αντιμετώπισαν σημαντικές καθυστερήσεις στην πρόσβαση στον φάκελο δικογραφίας, λαμβάνοντας αντίγραφο μόλις στις 8 Νοεμβρίου 2011 – λίγες ημέρες πριν την προδικαστική διάσκεψη. Κατά την προδικαστική διάσκεψη της 22ας Νοεμβρίου 2011, ο πρόεδρος δικαστής απέρριψε στο σύνολό του τον κατάλογο μαρτύρων υπεράσπισης ως εκπρόθεσμο, χωρίς να εφαρμόσει το εξαιρετικό δικαίωμα υπεράσπισης του άρθρου 84 ΚΠΔ. Στις 15 Δεκεμβρίου 2011, το σώμα ενόρκων – ενώπιον του οποίου εξετάστηκαν 23 μάρτυρες κατηγορίας αλλά κανένας μάρτυρας υπεράσπισης – τον κήρυξε ένοχο με πλειοψηφία 10 προς 2 και του επιβλήθηκε ποινή 22 ετών και 13 ημερών κάθειρξης. Η αναίρεση απορρίφθηκε με ελλιπή αιτιολογία.
Το Δικαστήριο (Πέμπτο Τμήμα), ομόφωνα, αποφάσισε ως εξής:
Ως προς τον ανεπαρκή χρόνο προετοιμασίας (άρθρο 6 §§ 1 και 3 στ. β΄): Διαπίστωσε παραβίαση. Η εισαγγελία δεν επέδειξε τη δέουσα επιμέλεια στην παροχή πρόσβασης στον φάκελο δικογραφίας, ενώ ο πρόεδρος δικαστής παρέλειψε να διασφαλίσει ότι οι δυσχέρειες της υπεράσπισης δεν θίγουν την ουσία των δικαιωμάτων του κατηγορουμένου.
Ως προς την απόρριψη των μαρτύρων υπεράσπισης (άρθρο 6 §§ 1 και 3 στ. δ΄): Διαπίστωσε παραβίαση. Η ολοκληρωτική απόρριψη του καταλόγου μαρτύρων αποτέλεσε υπερβολικά τυπολατρική και περιοριστική εφαρμογή του εθνικού δικαίου, ιδίως ενόψει της πρόσφατης ριζικής μεταρρύθμισης του ΚΠΔ και της απουσίας παγιωμένης νομολογίας.
Ως προς την αιτιολογία (άρθρο 6 § 1): Διαπίστωσε παραβίαση. Η αναίρεση που ήγειρε θεμελιώδη νομικά ζητήματα, έχρηζε ενδελεχούς και λεπτομερούς απάντησης.
Το Δικαστήριο επιδίκασε στον προσφεύγοντα 5.000 ευρώ για ηθική βλάβη και 200 ευρώ για έξοδα.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΥΠΟΘΕΣΗΣ KIKABIDZE ΚΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ
Στις 7 Σεπτεμβρίου 2004, ο κρατούμενος Ν.Μ. βρέθηκε νεκρός σε κελί με περισσότερους από εβδομήντα κρατούμενους στη Φυλακή αριθ. 1 Τιφλίδας. Η προκαταρκτική έρευνα, που ξεκίνησε αμέσως, διεκόπη την 1η Οκτωβρίου 2004 με το πόρισμα ότι ο Ν.Μ. είχε αυτοκτονήσει. Τον Μάρτιο 2011 η έρευνα επαναλήφθηκε βάσει κατάθεσης κρατούμενου-αυτόπτη μάρτυρα. Στις 11 Οκτωβρίου 2011 ο προσφεύγων — ήδη κρατούμενος για αδικήματα ναρκωτικών — κατηγορήθηκε επισήμως για επιβαρυντική ανθρωποκτονία και του ορίστηκε δικηγόρος νομικής βοήθειας. Στις 12 Οκτωβρίου 2011 η δικηγόρος νομικής βοήθειας έλαβε αντίγραφο του φακέλου. Ο προσφεύγων διόρισε ιδιωτικό δικηγόρο (G.Ch.) στις 12 Οκτωβρίου 2011. Οι ιδιωτικοί δικηγόροι ζήτησαν πρόσβαση στον φάκελο από 21 Οκτωβρίου 2011, πλην χωρίς αποτέλεσμα μέχρι τις 8 Νοεμβρίου 2011, οπότε τους χορηγήθηκε αντίγραφο σε CD — λίγες ημέρες πριν την προδικαστική διάσκεψη. Οι δικηγόροι δεν κατόρθωσαν να μεταβούν στη φυλακή με φορητό υπολογιστή για να μελετήσουν τα στοιχεία με τον εντολέα τους. Η προδικαστική διάσκεψη ξεκίνησε στις 14 Νοεμβρίου 2011 και αναβλήθηκε δύο φορές. Στις 17 και 21 Νοεμβρίου 2011 οι δικηγόροι κατέθεσαν κατάλογο μαρτύρων υπεράσπισης — κυρίως συγκρατούμενους που μοιράζονταν το κελί κατά τον θάνατο του Ν.Μ. Στις 22 Νοεμβρίου 2011, ο πρόεδρος δικαστής απέρριψε τον κατάλογο στο σύνολό του ως εκπρόθεσμο. Στις 15 Δεκεμβρίου 2011, μετά τη δίκη ενόρκων κατά την οποία εξετάστηκαν 23 μάρτυρες κατηγορίας και κανένας μάρτυρας υπεράσπισης, ο προσφεύγων κρίθηκε ένοχος με πλειοψηφία 10 προς 2 και καταδικάστηκε σε 22 έτη και 13 ημέρες κάθειρξη. Η αναίρεση απορρίφθηκε στις 29 Φεβρουαρίου 2012.
ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΕΣΔΑ
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 στ. β΄ και δ΄
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 στ. β΄ ΕΣΔΑ — Παραβίαση του δικαιώματος σε επαρκή χρόνο και διευκολύνσεις προετοιμασίας υπεράσπισης
Το Δικαστήριο εξέτασε τις περιστάσεις του διορισμού δικηγόρου νομικής βοήθειας και τον ρόλο της παράλληλα με τους ιδιωτικούς δικηγόρους, υπό το πρίσμα της νομολογίας περί «στέρησης επιλογής» νομικής εκπροσώπησης (Dvorski κατά Κροατίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 25703/11, 2015). Δεν διαπίστωσε ζήτημα ως προς την αρχική εκπροσώπηση (παρ. 46). Ωστόσο, ως προς την περίοδο 3–8 Νοεμβρίου 2011, δεν υπήρχε εξήγηση για την αδυναμία της εισαγγελίας να ενεργήσει αμέσως, ενώ το άρθρο 83 § 1 ΚΠΔ εγγυάται «άμεση» πρόσβαση «σε οποιοδήποτε στάδιο» (παρ. 48). Η πρόσβαση της δικηγόρου νομικής βοήθειας σε πρώιμο στάδιο δεν απήλλασσε την εισαγγελία από τη συνεχή υποχρέωση παροχής πρόσβασης. Ο πρόεδρος δικαστής παρέλειψε να αναλύσει την «αμεσότητα» που απαιτεί το εθνικό δίκαιο (παρ. 49). Σωρευτικά, ενόψει της φύσης και πολυπλοκότητας μίας σχεδόν δεκαετούς υπόθεσης ανθρωποκτονίας σε φυλακή, ο προσφεύγων δεν απόλαυσε επαρκούς χρόνου και διευκολύνσεων (παρ. 50). Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση (ομόφωνα).
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 στ. δ΄ ΕΣΔΑ — Παραβίαση του δικαιώματος εξέτασης μαρτύρων υπεράσπισης
Εφαρμόζοντας το τριμερές κριτήριο Murtazaliyeva κατά Ρωσίας ([Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 36658/05, 2018), το Δικαστήριο έκρινε ότι η απόρριψη αποτέλεσε υπερβολικά τυπολατρική εφαρμογή του εθνικού δικαίου (παρ. 56). Ουδείς μάρτυρας εξετάστηκε υπέρ της υπεράσπισης κατά τη δίκη ενόρκων — κατάσταση ιδιαίτερα ανησυχητική ενόψει της φύσης της υπόθεσης (επιβαρυντική ανθρωποκτονία παρουσία εβδομήντα κρατούμενων), της απουσίας αποδεικτικών μέσων πλην μαρτυρικών καταθέσεων, και της δίκης ενώπιον ενόρκων (παρ. 57). Το άρθρο 84 ΚΠΔ παρείχε δυνατότητα εισαγωγής εκπρόθεσμων αποδείξεων ιδιαίτερης σημασίας· η Κυβέρνηση δεν κατόρθωσε να αποδείξει ότι η εξέταση μαρτύρων ήταν νομικά αδύνατη (παρ. 58). Η έλλειψη επαρκούς αιτιολογίας ήταν ιδιαίτερα ανησυχητική, δεδομένης της ριζικής μεταρρύθμισης του ΚΠΔ και της απουσίας παγιωμένης νομολογίας (παρ. 59). Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση (ομόφωνα).
Άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ — Παραβίαση λόγω ανεπαρκούς αιτιολογίας
Η έφεση επί νομικών ζητημάτων του άρθρου 266 ΚΠΔ, ειδική για δίκες ενόρκων, υπερβαίνει την κλασική αναιρετική διαδικασία (παρ. 63). Τα ζητήματα που ήγειρε ο προσφεύγων ήταν νομικά κρίσιμα και δεν φαίνονταν προδήλως αβάσιμα (παρ. 64). Ενόψει του ότι ήταν μόλις η δεύτερη υπόθεση ενόρκων στη Γεωργία, της απουσίας νομολογίας, και της εκδίκασης χωρίς αποδείξεις υπεράσπισης, τα επιχειρήματα του προσφεύγοντος απαιτούσαν ενδελεχή αιτιολογία (παρ. 65). Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση (ομόφωνα).
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Η εμφανής έλλειψη συνεργασίας και επιμέλειας μεταξύ δικηγόρων νομικής βοήθειας και ιδιωτικών δικηγόρων του προσφεύγοντος δεν μπορεί, αυτή καθαυτή, να απαλλάξει το Κράτος και τους υπαλλήλους του από την ευθύνη τους να ενεργούν επιμελώς» (παρ. 49).
ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ KIKABIDZE ΚΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ
Εφαρμογή του τριμερούς κριτηρίου Murtazaliyeva σε πλαίσιο δίκης ενόρκων: Η απόφαση αποτελεί σημαντική εφαρμογή του τριμερούς κριτηρίου σε σύστημα αντιδικιακής δίκης πρόσφατης θέσπισης, αναδεικνύοντας τις αυξημένες εγγυήσεις που απαιτούνται σε μεταβατικές δικονομικές περιόδους.
Αυτοτελής ευθύνη του Κράτους παρά τα ελλείμματα της υπεράσπισης: Η απόφαση καθιερώνει ότι η ανεπάρκεια συντονισμού μεταξύ δικηγόρων νομικής βοήθειας και ιδιωτικών δικηγόρων δεν απαλλάσσει τις κρατικές αρχές από τις υποχρεώσεις τους.
Αυξημένη υποχρέωση αιτιολογίας σε νεοεισαχθέντα δικονομικά συστήματα: Η έλλειψη παγιωμένης νομολογίας μετά τη μεταρρύθμιση του 2010 επέβαλλε εντονότερη υποχρέωση αιτιολόγησης από τα εθνικά δικαστήρια.
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ KIKABIDZE ΚΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ
Από: echrcaselaw
ΑΝΑΛΥΣΗ
Η απόφαση Kikabidze κατά Γεωργίας αναδεικνύει τα ζητήματα που ανακύπτουν κατά τη μετάβαση από ανακριτικό σε αντιδικιακό σύστημα ποινικής δικαιοσύνης, όταν τα δικονομικά πλαίσια δεν συνοδεύονται από επαρκείς δικαστικές εγγυήσεις.
Η σχέση μεταξύ δικαιώματος πρόσβασης στον φάκελο και ισότητας των όπλων: Η απόφαση επιβεβαιώνει ότι η αποτελεσματική πρόσβαση στον φάκελο δικογραφίας αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα εκτίμησης της ισότητας των όπλων (Beraru κατά Ρουμανίας, αριθμ. προσφ. 40107/04, 2014· Öcalan κατά Τουρκίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 46221/99, 2005). Η υποχρέωση «αμεσότητας» του άρθρου 83 § 1 ΚΠΔ ερμηνεύτηκε υπό το πρίσμα του άρθρου 6 ως θέτουσα ενεργητική υποχρέωση στην εισαγγελία, ανεξαρτήτως προγενέστερης πρόσβασης του δικηγόρου νομικής βοήθειας.
Το πρόβλημα της τυπολατρίας σε μεταβατικά δικονομικά περιβάλλοντα: Η Κοινή Γνωμοδότηση ODIHR-Συμβουλίου της Ευρώπης (2014) είχε ήδη επισημάνει τον κίνδυνο ανεπαρκούς προστασίας του κατηγορουμένου σε αντιδικιακά συστήματα, ιδίως όταν ο δικαστής δεν αναλαμβάνει ρόλο εγγυητή. Η Kikabidze επαλήθευσε ακριβώς αυτόν τον κίνδυνο. (βλ. OSCE/ODIHR & Council of Europe, Joint Opinion, ιδίως ενότητα “Equality of Arms”, παρ. 50-55) (rm.coe.int)
Συγκριτική ανάλυση με νομολογία διεθνών οργάνων: Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, στο Γενικό Σχόλιο αριθ. 32 (2007), τονίζει ότι ο κατηγορούμενος πρέπει να διαθέτει «επαρκή χρόνο και διευκολύνσεις» που περιλαμβάνουν πρόσβαση σε έγγραφα και αποδεικτικά στοιχεία. (βλ. Human Rights Committee, General Comment No. 32, ιδίως το σκέλος για “adequate facilities” και πρόσβαση σε έγγραφα/αποδεικτικό υλικό) (digitallibrary.un.org)
Το Διαμερικανικό Δικαστήριο, στην υπόθεση Barreto Leiva κατά Βενεζουέλας της 17.11.2009 (Merits, Reparations and Costs), αναγνώρισε παραβιάσεις — μεταξύ άλλων — του άρθρου 8(2)(c) και 8(2)(f) (επαρκής χρόνος/μέσα και δικαίωμα υπεράσπισης να εξασφαλίσει την εμφάνιση μαρτύρων/να τους εξετάσει). (βλ. σειρά/κείμενο απόφασης) (worldcourts.com) Η Kikabidze κινείται σε αντίστοιχη κατεύθυνση ως προς το ότι η τυπική επίκληση δικονομικών προθεσμιών δεν αρκεί όταν το αποτέλεσμά της είναι να εξουδετερωθεί η ουσία του δικαιώματος υπεράσπισης.
ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Η απόφαση εγείρει σημαντικά ζητήματα:
Η ασυμμετρία στην εξέταση μαρτύρων: Η κατάσταση κατά την οποία εξετάστηκαν 23 μάρτυρες κατηγορίας και κανένας μάρτυρας υπεράσπισης ενώπιον σώματος ενόρκων αναδεικνύει θεμελιώδη ανισορροπία. Το ερώτημα κατά πόσον οι ένορκοι – μη νομικοί – ήταν σε θέση να αξιολογήσουν κριτικά αποδείξεις χωρίς αντιπαραβολή παραμένει ανοιχτό.
Η αλληλεπίδραση δικηγόρου νομικής βοήθειας και ιδιωτικού δικηγόρου: Η απόφαση αφήνει εν μέρει ανεξερεύνητο το ζήτημα του μηχανισμού μεταφοράς φακέλου μεταξύ δικηγόρων, αρκούμενη στη διαπίστωση ότι η ευθύνη ανήκει στο Κράτος. Στην πράξη, η συνύπαρξη δικηγόρων νομικής βοήθειας και ιδιωτικών δικηγόρων χωρίς σαφείς κανόνες συντονισμού αποτελεί δομικό πρόβλημα.
Οι ευρύτερες συνέπειες για κράτη σε μεταρρυθμιστική μεταβατική περίοδο: Η ομοφωνία της απόφασης αποστέλλει μήνυμα ότι η μετάβαση σε αντιδικιακό σύστημα απαιτεί αυξημένες εγγυήσεις, ιδίως αιτιολογημένες δικαστικές αποφάσεις και ουσιαστική δικαστική εποπτεία, τουλάχιστον μέχρι τη διαμόρφωση παγιωμένης νομολογίας.
Συμπέρασμα: Η απόφαση Kikabidze κατά Γεωργίας υπογραμμίζει ότι η ισότητα των όπλων δεν εξαντλείται σε τυπική συμμόρφωση με δικονομικές προθεσμίες· απαιτεί ουσιαστική διασφάλιση ότι ο κατηγορούμενος μπορεί πράγματι να προετοιμάσει και να παρουσιάσει την υπεράσπισή του. Η τυπολατρική εφαρμογή δικονομικών κανόνων εις βάρος θεμελιωδών δικαιωμάτων υπεράσπισης δεν ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του άρθρου 6.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- Murtazaliyeva v. Russia [GC], 18.12.2018, Application no. 36658/05 • Dvorski v. Croatia [GC], 20.10.2015, Application no. 25703/11 • Öcalan v. Turkey [GC], 12.05.2005, Application no. 46221/99 • Schatschaschwili v. Germany [GC], 15.12.2015, Application no. 9154/10 • Beraru v. Romania, 18.03.2014, Application no. 40107/04 • Moiseyev v. Russia, 09.10.2008, Application no. 62936/00 • Taxquet v. Belgium [GC], 16.11.2010, Application no. 926/05 • Lhermitte v. Belgium [GC], 29.11.2016, Application no. 34238/09 • Lobzhanidze and Peradze v. Georgia, 27.02.2020, Application nos. 21447/11 and 35839/11
Πηγές:
- OSCE/ODIHR and Council of Europe, Joint Opinion on the Criminal Procedure Code of Georgia, Opinion-Nr.: CRIM-GEO/257/2014 [RJU], 22 August 2014. • ECtHR, Factsheet – Right to a fair trial (criminal limb), updated periodically. • UN Human Rights Committee, General Comment No. 32 (CCPR/C/GC/32), 23 August 2007. • Inter-American Court of Human Rights, Barreto Leiva v. Venezuela, Judgment (Merits, Reparations and Costs), 17.11.2009. • Amal Clooney & Philippa Webb, “Right to Examine Witnesses”, The Right to a Fair Trial in International Law (Oxford Law Pro), 2021. • Georgia’s Young Lawyers’ Association (GYLA), σχετική έκθεση/μελέτη με αναφορά σε Kikabidze στο πλαίσιο αξιολόγησης γεωργιανών δικαστικών διαδικασιών υπό το πρίσμα της νομολογίας ΕΔΔΑ.