Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 (b) της ΕΣΔΑ λόγω ανεπαρκούς χρόνου που χορηγήθηκε σε αλλοδαπό κατηγορούμενο για την προετοιμασία της υπεράσπισής του στην κατ’ έφεση δίκη ενώπιον του ΜΟΕ Αιγαίου. Ο προσφεύγων, αλβανικής υπηκοότητας, κατηγορούμενος για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως και καταδικασθείς σε ισόβια κάθειρξη, δεν γνώριζε την ελληνική γλώσσα ούτε τις διατάξεις του ΚΠΔ, και του χορηγήθηκε μόνο μία ώρα επικοινωνίας με τη διορισθείσα από το δικαστήριο συνήγορο. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η διακοπή μιας ώρας ήταν προδήλως ανεπαρκής και ότι το ΜΟΕ όφειλε αυτεπαγγέλτως να αναστείλει τη συνεδρίαση για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Τα λοιπά παράπονα (διερμηνέας κατά τη διακοπή και συνήγορος επιλογής) κρίθηκαν απαράδεκτα.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ — SELAMI ΚΑΤΑ ΕΛΛΑΔΑΣ (2026)
Η απόφαση Selami κατά Ελλάδας αφορά τα δικαιώματα υπεράσπισης αλλοδαπού κατηγορουμένου κατά την κατ΄έφεση δίκη ενώπιον του Μικτού Ορκωτού Εφετείου Αιγαίου. Ο προσφεύγων, Kledi Selami, αλβανικής υπηκοότητας, γεννηθείς το 1984 και κρατούμενος στις Φυλακές Τρικάλων κατά τον χρόνο υποβολής της προσφυγής, είχε καταδικαστεί πρωτόδικα σε ισόβια κάθειρξη για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως.
Κατά τη συνεδρίαση της 22 Σεπτεμβρίου 2014, ο προσφεύγων εμφανίστηκε αυτοπροσώπως χωρίς συνήγορο και ζήτησε αναβολή προκειμένου να εξεύρει πόρους για την πρόσληψη συνηγόρου της επιλογής του μέσω πώλησης ακινήτου στην πατρίδα του. Το δικαστήριο απέρριψε το αίτημα λόγω αοριστίας, διόρισε αυτεπαγγέλτως δικηγόρο από τον οικείο κατάλογο κατ’ εφαρμογή του άρθρου 340 § 1 ΚΠΔ και διέκοψε για μία ώρα για την επικοινωνία κατηγορουμένου και συνηγόρου. Ο προσφεύγων επανέλαβε το αίτημα αναβολής κατά τη διάρκεια της απολογίας του, χωρίς επιτυχία. Το ΜΟΕ τον έκρινε ένοχο και επικύρωσε την ποινή ισόβιας κάθειρξης. Η αίτηση αναίρεσης απορρίφθηκε από τον Άρειο Πάγο.
Το ΕΔΔΑ ως προς τον επαρκή χρόνο προετοιμασίας διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 (b) της ΕΣΔΑ. Ως προς την έλλειψη διερμηνέα κατά τη διακοπή μιας ώρας (άρθρο 6 §§ 1 και 3 (b)) και ως προς το δικαίωμα επιλογής συνηγόρου (άρθρο 6 §§ 1 και 3 (c)), τα σχετικά παράπονα κρίθηκαν απαράδεκτα ως προδήλως αβάσιμα.
Το Δικαστήριο επιδίκασε 1.500 ευρώ για ηθική βλάβη και 800 ευρώ για δικαστικά έξοδα.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΥΠΟΘΕΣΗΣ SELAMI ΚΑΤΑ ΕΛΛΑΔΑΣ
Ο προσφεύγων, Kledi Selami, γεννήθηκε το 1984 και είναι αλβανικής υπηκοότητας. Κατά τον χρόνο υποβολής της προσφυγής ήταν κρατούμενος στις Φυλακές Τρικάλων. Κατηγορήθηκε για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως και άλλα αδικήματα. Με την με αριθ. 65-78/2011 απόφαση του Μικτού Ορκωτού Δικαστηρίου Σύρου κρίθηκε ένοχος και καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη. Ο προσφεύγων άσκησε έφεση.
Στις 22 Σεπτεμβρίου 2014, ο προσφεύγων εμφανίστηκε αυτοπροσώπως ενώπιον του ΜΟΕ Αιγαίου χωρίς συνήγορο. Ο πρόεδρος διόρισε διερμηνέα, καθώς ο προσφεύγων μιλούσε μόνον αλβανικά. Ο προσφεύγων ζήτησε αναβολή, δηλώνοντας ότι προσπαθούσε να πωλήσει ακίνητη περιουσία του στην Αλβανία για να προσλάβει συνήγορο της επιλογής του. Το δικαστήριο απέρριψε το αίτημα ως αόριστο, διόρισε αυτεπαγγέλτως δικηγόρο από τον οικείο κατάλογο και διέκοψε για μία ώρα. Κατά τη διάρκεια της απολογίας του, ο προσφεύγων επανέλαβε το αίτημα αναβολής, το οποίο απερρίφθη εκ νέου. Με την υπ’ αριθ. 46-55/2014 απόφαση, κρίθηκε ένοχος και η επιβληθείσα πρωτόδικη ποινή ισόβιας κάθειρξης επικυρώθηκε από το ΜΟΕ.
Ο Άρειος Πάγος, με την υπ’ αριθ. 1339/2015 απόφαση, απέρριψε την αίτηση αναίρεσης, κρίνοντας ότι η υποχρέωση του Προέδρου περιοριζόταν στο διορισμό δικηγόρου, ότι η μη ενημέρωση του δικαστηρίου για την ανεπάρκεια του χρόνου αποτελούσε παράλειψη του κατηγορουμένου και του συνηγόρου του και ότι μετά τον διορισμό δικηγόρου δεν μπορούσε να υποβληθεί αίτημα αναβολής.
ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΕΣΔΑ
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 (b) και (c)
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 (b) ΕΣΔΑ – Παραβίαση του δικαιώματος σε επαρκή χρόνο προετοιμασίας υπεράσπισης
Παραδεκτό
Η Κυβέρνηση προέβαλε ενστάσεις για έλλειψη της ιδιότητας του θύματος και μη εξάντλησης των εσωτερικών ενδίκων μέσων, επικαλούμενη τη συμπεριφορά του προσφεύγοντος και τη μη προβολή των ισχυρισμών του ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Το Δικαστήριο συνένωσε τις ενστάσεις με την ουσία και τις απέρριψε, κρίνοντας ότι ο προσφεύγων προέβαλε κατ’ ουσίαν τα παράπονά του ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων.
Επί της ουσίας
Γενικές αρχές: Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι κατά την αξιολόγηση του επαρκούς χρόνου προετοιμασίας της υπεράσπισης, πρέπει να λαμβάνονται ιδίως υπόψη η φύση της διαδικασίας, η πολυπλοκότητα της υπόθεσης και το στάδιο της δίκης (Gregačević κατά Κροατίας της 10.07.2012, αριθμ. προσφ. 58331/09, § 51).
Εφαρμογή στην παρούσα υπόθεση: Ο προσφεύγων αντιμετώπιζε σοβαρή κατηγορία που οδήγησε σε ισόβια κάθειρξη. Το ΜΟΕ Αιγαίου αποτελούσε το τελευταίο δικαστήριο ουσίας (juridiction de fond), καθώς ο Άρειος Πάγος εξετάζει αποκλειστικά νομικά ζητήματα. Υπό αυτές τις συνθήκες, η διακοπή μιας ώρας ήταν προδήλως ανεπαρκής (Sakhnovskiy κατά Ρωσίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης] της 02.11.2010, αριθμ. προσφ. 21272/03, § 103).
Θετικές υποχρεώσεις δικαστηρίου: Η επανάληψη του αιτήματος αναβολής από τον προσφεύγοντα στην απολογία του κατέδειξε την επιφανειακή επικοινωνία με τη διορισθείσα συνήγορο. Ο προσφεύγων ήταν αλλοδαπός, κρατούμενος, χωρίς γνώση της γλώσσας ή των διατάξεων του ΚΠΔ, ούτε διέθετε δικηγόρο που να τον συμβουλεύει πριν τη δίκη (κατ’ αναλογία Czekalla κατά Πορτογαλίας, αριθμ. προσφ. 38830/97 § 65). Το εφετείο όφειλε αυτεπαγγέλτως να λάβει θετικά μέτρα και να αναβάλει την εκδίκαση της υπόθεσης για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα (Sakhnovskiy, ό.π., § 106· Vamvakas (Βαμβακάς) κατά Ελλάδας (αριθ. 2) της 09.04.2015, αριθμ. προσφ. 2870/11, §§ 36 και 42).
Δεν υπήρξε παραίτηση δικαιώματος: Το Δικαστήριο δεν δέχθηκε ότι ο προσφεύγων παραιτήθηκε εν γνώσει και κατόπιν ελεύθερης βούλησης από το δικαίωμα να ζητήσει πρόσθετο χρόνο (Dvorski κατά Κροατίας της 20.10.2015 [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 25703/11, §§ 100-02).
Συμπέρασμα: Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 (b) της ΕΣΔΑ.
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 (b) ΕΣΔΑ – Ως προς τον διερμηνέα
Ως προς το παράπονο περί έλλειψης διερμηνέα κατά τη διακοπή μιας ώρας, το Δικαστήριο το έκρινε προδήλως αβάσιμο, καθώς από τις αποφάσεις του εφετείου και του Αρείου Πάγου προέκυπτε ότι ο διερμηνέας είχε τεθεί στη διάθεσή τους σύμφωνα με τη συνήθη πρακτική.
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 (c) ΕΣΔΑ – Ως προς το δικαίωμα επιλογής συνηγόρου
Το Δικαστήριο, παραπέμποντας στις πάγιες αρχές των αποφάσεων Dvorski και Beuze κατά Βελγίου της 09.11.2018 ([Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 71409/10) και Atristain Gorosabel κατά Ισπανίας της 18.01.2022 (αριθμ. προσφ. 15508/15), έκρινε ότι ο προσφεύγων δεν προσδιόρισε συγκεκριμένες προπαρασκευαστικές ενέργειες για την πώληση ακινήτου ή την εξεύρεση δικηγόρου, ώστε το εθνικό δικαστήριο να αξιολογήσει τη βασιμότητα του αιτήματος. Κατά συνέπεια, το εφετείο προέβη σε συγκεκριμένη δικαστική αξιολόγηση και παρέσχε σχετική και επαρκή αιτιολογία για την απόρριψη του αιτήματος. Το παράπονο κρίθηκε προδήλως αβάσιμο.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Η διακοπή μιας ώρας που χορηγήθηκε στον προσφεύγοντα για να επικοινωνήσει με τη διορισθείσα από το δικαστήριο συνήγορο ήταν προδήλως ανεπαρκής για την προετοιμασία των επιχειρημάτων και της υπεράσπισής του» (παρ. 9).
ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ SELAMI ΚΑΤΑ ΕΛΛΑΔΑΣ
Η απόφαση συμβάλλει στη νομολογία του ΕΔΔΑ στα εξής σημεία:
Θετικές υποχρεώσεις δικαστηρίου σε αλλοδαπούς κρατουμένους: Η απόφαση ενισχύει τις θετικές υποχρεώσεις του δικαστηρίου να λαμβάνει αυτεπαγγέλτως μέτρα για τη διασφάλιση αποτελεσματικής υπεράσπισης, ιδίως όταν ο κατηγορούμενος είναι αλλοδαπός, κρατούμενος, δεν γνωρίζει τη γλώσσα ούτε τις δικονομικές διατάξεις.
Ανεπάρκεια η διακοπή μιας ώρας σε υπόθεση ισόβιας κάθειρξης: Η απόφαση καθιστά σαφές ότι μία ώρα επικοινωνίας μεταξύ διορισμένου συνηγόρου και κατηγορουμένου δεν αρκεί για την προετοιμασία υπεράσπισης σε σοβαρές κακουργηματικές υποθέσεις.
Αξιολόγηση παραίτησης δικαιώματος υπό το πρίσμα των ιδιαίτερων περιστάσεων: Η απόφαση αποσαφηνίζει ότι η επανάληψη αιτήματος αναβολής κατά την απολογία αποτελεί ένδειξη ότι ο κατηγορούμενος δεν παραιτήθηκε εν γνώσει του από το δικαίωμά του, αλλά αντιθέτως επισημαίνει το πρόβλημα ανεπαρκούς χρόνου.
ΣΧΟΛΙΟ — ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ SELAMI ΚΑΤΑ ΕΛΛΑΔΑΣ
Η απόφαση Selami κατά Ελλάδας εντάσσεται στη σειρά αποφάσεων κατά της Ελλάδας σχετικά με τα δικαιώματα υπεράσπισης κατηγορουμένων ενώπιον ποινικών δικαστηρίων.
Συνέχεια της απόφασης Βαμβακάς (Vamvakas): Η απόφαση ακολουθεί και ενισχύει τη νομολογία Vamvakas κατά Ελλάδας (αριθ. 2) (αριθμ. προσφ. 2870/11, 09.04.2015), στην οποία το ΕΔΔΑ είχε ήδη διαπιστώσει παραβίαση λόγω ανεπαρκούς χρόνου προετοιμασίας. Η Selami επιβεβαιώνει ότι τα ελληνικά ποινικά δικαστήρια υπέχουν ενισχυμένη υποχρέωση αυτεπάγγελτης παρέμβασης, ιδίως σε υποθέσεις αλλοδαπών κατηγορουμένων.
Ισορροπία μεταξύ ταχύτητας δικαστικής διαδικασίας και δικαιωμάτων υπεράσπισης: Η απόφαση υπογραμμίζει ότι η ανάγκη ταχείας εκδίκασης υποθέσεων δεν δύναται να λειτουργεί σε βάρος των δικαιωμάτων υπεράσπισης, ειδικά σε βαθμό κακουργήματος. Η ακυρωτική εμβέλεια του Αρείου Πάγου καθιστά το εφετείο τελευταίο ουσιαστικό δικαστήριο, γεγονός που αυξάνει τη σημασία της αποτελεσματικής υπεράσπισης σε αυτό το στάδιο.
Συγκριτική ανάλυση με νομολογία διεθνών οργάνων ανθρωπίνων δικαιωμάτων: Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, στο Γενικό Σχόλιο αριθ. 32 (2007) για το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη (άρθρο 14 ΔΣΑΠΔ), τονίζει ότι ο «επαρκής χρόνος» εξαρτάται από τις περιστάσεις κάθε υπόθεσης και ότι η νομική συνδρομή πρέπει να είναι πρακτική και αποτελεσματική.
Το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στην υπόθεση Hilaire, Constantine and Benjamin κ.ά. κατά Τρινιδάδ και Τομπάγκο της 21.06.2002 (Σειρά C αριθ. 94), υπενθυμίζει ρητά – ως ελάχιστες δικονομικές εγγυήσεις – την παροχή «επαρκούς χρόνου και μέσων για την προετοιμασία της υπεράσπισης» και το δικαίωμα του κατηγορουμένου να επικοινωνεί ελεύθερα και ιδιωτικά με τον συνήγορό του (άρθρο 8(2)). Η συγκριτική αυτή οπτική ενισχύει τη βασική ιδέα της Selami: ότι η νομική συνδρομή δεν είναι τυπική «παρουσία» συνηγόρου, αλλά προϋποθέτει πραγματικές δυνατότητες προετοιμασίας και ουσιαστικής επικοινωνίας.
Επιστημονικές απόψεις (θεωρία-συστηματοποίηση): Στη θεωρία του άρθρου 6 § 3 (b), έχει επισημανθεί ότι ο «επαρκής χρόνος και εγκαταστάσεις» είναι εγγύηση σχετική και «λειτουργική»: κρίνεται σε συνάρτηση με το στάδιο της διαδικασίας, τη βαρύτητα της κατηγορίας και τις πραγματικές δυνατότητες του κατηγορουμένου να οργανώσει την υπεράσπισή του, ιδίως όταν υπάρχει γλωσσικό εμπόδιο ή εξάρτηση από αυτεπαγγέλτως διορισμένο συνήγορο. Η συστηματική προσέγγιση αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στη σχετική επιστημονική επεξεργασία του δικαιώματος (Trechsel, «Adequate Time and Facilities», Human Rights in Criminal Proceedings) και στη σύγχρονη δογματική αποτύπωση των «special guarantees» του άρθρου 6 § 3 (Cambridge Core, «Article 6 §3 and Special Guarantees in Criminal Proceedings»).
ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ
Η απόφαση Selami είναι δογματικά συνεπής με την πάγια νομολογία του ΕΔΔΑ για τα δικαιώματα υπεράσπισης και εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο εποπτείας της αποτελεσματικής νομικής συνδρομής. Ωστόσο, εγείρονται ορισμένα ερωτηματικά.
Η έλλειψη προσδιορισμού ελαχίστου χρόνου: Το Δικαστήριο δεν καθόρισε ελάχιστο χρόνο προετοιμασίας, εξακολουθώντας να εφαρμόζει αξιολόγηση κατά περίπτωση. Αυτό αφήνει ανοιχτό το ερώτημα τι θα αρκούσε σε παρόμοιες περιστάσεις, αν και η κρίση περί «πρόδηλης ανεπάρκειας» μίας ώρας παρέχει σαφή ένδειξη.
Η υποχρέωση αυτεπάγγελτης παρέμβασης: Η απόφαση ενισχύει τη θέση ότι τα εθνικά δικαστήρια δεν μπορούν να μεταθέτουν στον κατηγορούμενο το βάρος να ζητήσει πρόσθετο χρόνο, ιδίως όταν αυτός βρίσκεται σε ευάλωτη θέση λόγω γλωσσικών και δικονομικών εμποδίων. Αυτή η προσέγγιση θέτει αυξημένες απαιτήσεις στα ελληνικά ποινικά δικαστήρια.
Ευρύτερες συνέπειες για την ελληνική ποινική δικαιοσύνη: Η απόφαση αναδεικνύει συστημική αδυναμία του ελληνικού ποινικού δικονομικού συστήματος όσον αφορά τη διασφάλιση αποτελεσματικής υπεράσπισης αλλοδαπών κατηγορουμένων. Δεδομένης της δυνατότητας επανάληψης της διαδικασίας κατ’ άρθρο 525 § 1 περ. 5 ΚΠΔ, η απόφαση ενδέχεται να οδηγήσει σε επανεξέταση της υπόθεσης σε εθνικό επίπεδο.
Το ότι το ΕΔΔΑ έκρινε απαράδεκτο το παράπονο περί συνηγόρου επιλογής δεν αποδυναμώνει τη βαρύτητα της παραβίασης του 6 § 3 (b). Αντιθέτως, η απόφαση «χωρίζει» καθαρά δύο επίπεδα: (i) αν υπήρχε σχετική και επαρκής αιτιολογία για να απορριφθεί η αναβολή προς αναύρεση συνηγόρου επιλογής (εκεί απάντησε αρνητικά ως προς την αβασιμότητα του παραπόνου, λόγω αοριστίας του αιτήματος), και (ii) αν, δεδομένου ότι τελικά διορίσθηκε συνήγορος, το δικαστήριο εξασφάλισε πραγματικές συνθήκες προετοιμασίας (εκεί απάντησε θετικά ως προς την παραβίαση). Αυτή η διάκριση είναι χρήσιμη για τη δικονομική πρακτική: ακόμη και όταν «αντέχει» η απόρριψη αναβολής για επιλογή συνηγόρου, δεν επιτρέπεται να καταλήγουμε σε υπεράσπιση-βιτρίνα λόγω ανεπαρκούς χρόνου.
Συμπέρασμα: Η απόφαση Selami κατά Ελλάδας αποτελεί σημαντική υπενθύμιση ότι η αποτελεσματική νομική συνδρομή δεν εξαντλείται στον τυπικό διορισμό συνηγόρου. Το μήνυμα προς τα εθνικά δικαστήρια είναι σαφές: ο διορισμός δικηγόρου χωρίς επαρκή χρόνο επικοινωνίας με τον κατηγορούμενο, ειδικά σε υπόθεση ισόβιας κάθειρξης αλλοδαπού που δεν γνωρίζει τη γλώσσα, καταλήγει σε τυπική και όχι ουσιαστική υπεράσπιση, κατά παράβαση της δίκαιης δίκης (άρθρο 6 ΕΣΔΑ).
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- Sakhnovskiy v. Russia [GC], 02.11.2010, Application no. 21272/03
- Dvorski v. Croatia [GC], 20.10.2015, Application no. 25703/11
- Beuze v. Belgium [GC], 09.11.2018, Application no. 71409/10
- Gregačević v. Croatia, 10.07.2012, Application no. 58331/09
- Czekalla v. Portugal, 10.10.2002, Application no. 38830/97
- Vamvakas v. Greece (no. 2), 09.04.2015, Application no. 2870/11
- Atristain Gorosabel v. Spain, 18.01.2022, Application no. 15508/15
Πηγή : echrcaselaw.com