ΑΠΟΦΑΣΗ
Kerimoğlu κατά Τουρκίας της 06.12.2022 (προσφ. αριθ. 58829/10)
Βλ. εδώ
Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 6 § 1 της ΕΣΔΑ, κρίνοντας ότι τα τουρκικά δικαστήρια παρέλειψαν να εκδώσουν αιτιολογημένη απόφαση κατά την καταδίκη του προσφεύγοντος για ηθική αυτουργία σε απόπειρα ανθρωποκτονίας. Ο προσφεύγων εξέτισε περίπου οκτώ έτη και επτά μήνες κάθειρξης πριν η καταδίκη του αναιρεθεί μέσω εκτάκτου ένδικου μέσου και αθωωθεί αμετάκλητα. Παρά την αθώωση, το Δικαστήριο έκρινε ότι ο προσφεύγων διατήρησε την ιδιότητα του θύματος, καθώς τα εθνικά δικαστήρια δεν αναγνώρισαν παραβίαση του άρθρου 6 ούτε παρείχαν επαρκή αποκατάσταση.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ — KERIMOGLU ΚΑΤΑ ΤΟΥΡΚΙΑΣ (2022)
Η απόφαση Kerimoğlu κατά Τουρκίας αφορά την καταδίκη του προσφεύγοντος, Alican Kerimoğlu, γεννηθέντος το 1961, σε κάθειρξη για ηθική αυτουργία σε απόπειρα ανθρωποκτονίας, χωρίς η καταδικαστική απόφαση να περιέχει αιτιολογία ως προς το κρίσιμο ζήτημα του τρόπου με τον οποίο ο προσφεύγων υποκίνησε τη διάπραξη της πράξης.
Στις 6 Αυγούστου 2007, ο H.B. πυροβόλησε τον Y.A. στη Sapanca. Η εισαγγελία απήγγειλε κατηγορίες κατά του προσφεύγοντος, του A.T. και του H.B. για απόπειρα ανθρωποκτονίας, υποστηρίζοντας ότι ο προσφεύγων υποκίνησε τον πυροβολισμό στο πλαίσιο αστικής διαφοράς σχετικής με αγοραπωλησίες ακινήτων. Στις 2 Δεκεμβρίου 2008 το Πρωτοβάθμιο Κακουργιοδικείο (Sakarya First Assize Court) της Sakarya τον καταδίκασε, χωρίς ωστόσο η αιτιολογία να περιλαμβάνει οποιαδήποτε τεκμηρίωση ή λεπτομέρεια ως προς το ουσιώδες πόρισμά της, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο ο προσφεύγων υποκίνησε τον H.B. Στις 15 Φεβρουαρίου 2010 το Ανώτατο Ακυρωτικό επικύρωσε την καταδίκη.
Κατόπιν επανειλημμένων προσπαθειών του Υπουργείου Δικαιοσύνης μέσω εκτάκτων ένδικων μέσων (άρθρα 308 και 309 ΚΠΔ), η Ολομέλεια των Ποινικών Τμημάτων του Ανώτατου Δικαστηρίου αναίρεσε την καταδίκη στις 15 Νοεμβρίου 2016, κρίνοντας ότι δεν υπήρχαν πειστικά αποδεικτικά στοιχεία πέραν πάσης εύλογης αμφιβολίας. Ο προσφεύγων αφέθηκε ελεύθερος αυθημερόν, ενώ αθωώθηκε αμετάκλητα στις 29 Σεπτεμβρίου 2017.
Η Κυβέρνηση υποστήριξε ότι ο προσφεύγων απώλεσε την ιδιότητα του θύματος λόγω της αθώωσής του και ότι η υπόθεση είχε «επιλυθεί» κατά την έννοια του άρθρου 37 § 1 (β). Το ΕΔΔΑ απέρριψε τα επιχειρήματα αυτά, κρίνοντας αφενός ότι ούτε το Ανώτατο δικαστήριο ούτε το πρωτοβάθμιο δικαστήριο αναγνώρισαν οποιαδήποτε δικονομική παραβίαση, αφετέρου ότι η αθώωση και η αποφυλάκιση δεν αρκούσαν ως αποκατάσταση δεδομένου ότι ο προσφεύγων είχε ήδη εκτίσει περίπου οκτώ έτη και επτά μήνες κάθειρξης. Το Δικαστήριο απέρριψε επίσης τον ισχυρισμό ότι η αγωγή αποζημίωσης κατ’ άρθρο 323 § 3 ΚΠΔ αποτελούσε διαθέσιμο ένδικο μέσο, καθώς η διάταξη αυτή αφορά αποκλειστικά την «επανάληψη ποινικής διαδικασίας» και όχι αθωώσεις που επήλθαν μέσω ενστάσεως του Εισαγγελέα του Ανωτάτου Ακυρωτικού κατ’ άρθρο 308 ΚΠΔ. Επιπλέον, διευκρίνισε ρητά ότι η αθωωτική απόφαση της 29.09.2017 δεν περιείχε καμία (ούτε «ρητή») παραπομπή στο άρθρο 323 § 3 ΚΠΔ.
Τέλος, η Κυβέρνηση πρόβαλε (εκ των υστέρων) και ένσταση μη εξάντλησης λόγω μη άσκησης αγωγής κατ’ άρθρο 141 ΚΠΔ· το ΕΔΔΑ την απέρριψε ως απαράδεκτη, επειδή υποβλήθηκε εκπρόθεσμα κατά παράβαση του κανόνα έγκαιρης προβολής των ενστάσεων απαραδέκτου.
Επί της ουσίας, το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 6 § 1, κρίνοντας ότι το δικαστήριο που καταδίκασε παρέλειψε να αιτιολογήσει το κρίσιμο εύρημά του σχετικά με τον τρόπο υποκίνησης, στοιχείο που αφορούσε τον πυρήνα των ποινικών κατηγοριών. Επιδίκασε 26.500 ευρώ για υλική ζημία, 12.500 ευρώ για ηθική βλάβη και 12.755 ευρώ για δικαστικά έξοδα.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΥΠΟΘΕΣΗΣ KERIMOGLU ΚΑΤΑ ΤΟΥΡΚΙΑΣ
Ο προσφεύγων, Alican Kerimoğlu, γεννήθηκε το 1961 και κατοικεί στην Κωνσταντινούπολη. Ενεργούσε ως μεσολαβητής μεταξύ εταιρείας (S.) και μεσίτη (İ.Ö.) σε αγοραπωλησίες ακινήτων. Η δηλωθείσα αξία των οικοπέδων στο Κτηματολόγιο ήταν υψηλότερη της πραγματικής αγοραίας αξίας τους, καθώς η εταιρεία S. σκόπευε να τα χρησιμοποιήσει ως εξασφάλιση τραπεζικών δανείων. Μετά από ορισμένα έτη, ο İ.Ö. άσκησε αγωγή αποζημίωσης κατά της S. ισχυριζόμενος ότι δεν είχε λάβει το τίμημα ως προκύπτει από το Κτηματολόγιο.
Στις 6 Αυγούστου 2007 ο H.B. πυροβόλησε τον Y.A. Ο παθών κατέθεσε βιντεοσκοπημένα στο νοσοκομείο ότι ο προσφεύγων και ο A.T. τον είχαν επισκεφθεί ζητώντας του να μεσολαβήσει για απόσυρση της αγωγής, ενώ ο A.T. τον είχε απειλήσει τηλεφωνικώς. Ο προσφεύγων αρνήθηκε τους ισχυρισμούς αυτούς.
Κατά τη διάρκεια της δίκης, ο προσφεύγων ζήτησε την αυτοπρόσωπη εξέταση του παθόντος και του μάρτυρα İ.Ö. ενώπιον του δικαστηρίου εκδίκασης, καθώς και την αναπαραγωγή της βιντεοσκοπημένης κατάθεσης και την εξέταση του χωροφύλακα M.A. Όλα τα αιτήματα απορρίφθηκαν. Στις 2 Δεκεμβρίου 2008 ο προσφεύγων καταδικάστηκε σε δεκαοκτώ έτη κάθειρξης. Η Ολομέλεια αναίρεσε την καταδίκη στις 15 Νοεμβρίου 2016 και ο προσφεύγων αθωώθηκε αμετάκλητα στις 29 Σεπτεμβρίου 2017.
ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΕΣΔΑ
Άρθρο 6 § 1, Άρθρο 34, Άρθρο 37 § 1 (β)
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ — Παραβίαση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη (υποχρέωση αιτιολόγησης)
Παραδεκτό – Ιδιότητα θύματος
Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι ο προσφεύγων δύναται να απωλέσει την ιδιότητα του θύματος μόνον εφόσον πληρούνται δύο σωρευτικές προϋποθέσεις: αναγνώριση της παραβίασης από τις εθνικές αρχές και παροχή επαρκούς αποκατάστασης (Selahattin Demirtaş κατά Τουρκίας (αριθ. 2) [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 14305/17, 22.12.2020, παρ. 218). Ούτε η Ολομέλεια ούτε το πρωτοβάθμιο δικαστήριο αναγνώρισαν δικονομική παραβίαση – η αναίρεση βασίστηκε αποκλειστικά στην ανεπάρκεια αποδεικτικών στοιχείων. Η αθώωση δεν αποτελούσε επαρκή αποκατάσταση δεδομένης της μακρόχρονης φυλάκισης (Arat κατά Τουρκίας, αριθμ. προσφ. 10309/03, 10.11.2009, παρ. 47). Η Κυβέρνηση δεν απέδειξε ότι η αγωγή αποζημίωσης κατ’ άρθρο 323 § 3 ΚΠΔ – η οποία αφορά αποκλειστικά την «επανάληψη ποινικής διαδικασίας» – κάλυπτε αθωώσεις μέσω ενστάσεως του Εισαγγελέα κατ’ άρθρο 308 ΚΠΔ. Ο προσφεύγων διατήρησε την ιδιότητα του θύματος (ομόφωνα).
Επί της ουσίας
Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι οι δικαστικές αποφάσεις πρέπει να αιτιολογούνται επαρκώς, ώστε οι διάδικοι να λαμβάνουν ειδική και ρητή απάντηση στα κρίσιμα επιχειρήματα (García Ruiz κατά Ισπανίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 30544/96, παρ. 26· Ruiz Torija κατά Ισπανίας, 09.12.1994, παρ. 29-30). Ανεπαρκώς αιτιολογημένες καταδίκες δύνανται να θίξουν και το τεκμήριο αθωότητας κατ’ άρθρο 6 § 2, καθώς ενδέχεται να μην πληρούν τη θεμελιώδη αρχή in dubio pro reo (Ajdarić κατά Κροατίας, αριθμ. προσφ. 20883/09, 13.12.2011, παρ. 51).
Εν προκειμένω, η καταδικαστική απόφαση δεν περιείχε τεκμηρίωση ως προς τον τρόπο υποκίνησης του H.B. από τον προσφεύγοντα, στοιχείο που αφορούσε τον πυρήνα των ποινικών κατηγοριών. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση (ομόφωνα).
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Το Δικαστήριο δεν μπορεί παρά να επισημάνει ότι η Ολομέλεια διαπίστωσε ότι η καταδικαστική απόφαση του Κακουργιοδικείου της Sakarya δεν περιλάμβανε τεκμηρίωση ή λεπτομέρειες ως προς τα κρίσιμα ευρήματά της σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο ο προσφεύγων υποκίνησε τον H.B. να σκοτώσει τον παθόντα. Αυτό αφορούσε, πραγματικά και νομικά, τον πυρήνα των ποινικών κατηγοριών σε βάρος του προσφεύγοντος και δεν μπορούσε να μείνει αναπάντητο από το δικαστήριο κατά την καταδίκη του» (παρ. 68).
ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ KERIMOGLU ΚΑΤΑ ΤΟΥΡΚΙΑΣ
Διατήρηση ιδιότητας θύματος παρά αθώωση μέσω ένδικου μέσου: Η απόφαση αποσαφηνίζει ότι η αθώωση μέσω εκτάκτου ένδικου μέσου δεν αρκεί αφ’ εαυτής για την απώλεια ιδιότητας θύματος, εφόσον ο προσφεύγων έχει ήδη εκτίσει σημαντική ποινή κάθειρξης, δεν αναγνωρίστηκε η παραβίαση και δεν υφίσταται αποτελεσματικό ένδικο μέσο αποζημίωσης.
Διάκριση μεταξύ εκτάκτων ένδικων μέσων ως προς τη δυνατότητα αποζημίωσης: Η απόφαση διευκρινίζει ότι η αγωγή αποζημίωσης κατ’ άρθρο 323 § 3 ΚΠΔ αφορά αποκλειστικά αθωώσεις κατόπιν «επανάληψης ποινικής διαδικασίας» και δεν εκτείνεται σε αθωώσεις που επήλθαν μέσω ενστάσεως του Εισαγγελέα κατ’ άρθρο 308 ΚΠΔ, αποκαλύπτοντας κενό στο τουρκικό δίκαιο.
Αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ έλλειψης αιτιολογίας και στέρησης ελευθερίας: Το Δικαστήριο αναγνώρισε επαρκή αιτιώδη σύνδεσμο μεταξύ της παράλειψης αιτιολόγησης και της στέρησης ελευθερίας, δεδομένου ότι η έλλειψη αιτιολογίας συνέβαλε σε καταδίκη μη στηριζόμενη σε επαρκή αποδεικτικά στοιχεία.
ΣΧΟΛΙΟ – ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ KERIMOGLU ΚΑΤΑ ΤΟΥΡΚΙΑΣ
Η απόφαση Kerimoğlu κατά Τουρκίας αποτελεί σημαντική συμβολή στη νομολογία του ΕΔΔΑ ως προς τρία αλληλένδετα ζητήματα: την υποχρέωση αιτιολόγησης στο πλαίσιο ποινικών καταδικών, τα κριτήρια διατήρησης ιδιότητας θύματος μετά από αθώωση μέσω εκτάκτου ένδικου μέσου, και τα κενά στα εθνικά συστήματα αποκατάστασης.
Η υποχρέωση αιτιολόγησης: Η απόφαση επιβεβαιώνει ότι η υποχρέωση αιτιολόγησης αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα όταν αφορά τον πυρήνα των ποινικών κατηγοριών. Η παράλειψη αιτιολόγησης ως προς τον τρόπο τέλεσης ηθικής αυτουργίας δεν αποτελεί απλώς τυπικό ελάττωμα, αλλά θίγει τη θεμελιώδη αρχή in dubio pro reo και τα δικαιώματα υπεράσπισης. Η σύνδεση μεταξύ ανεπαρκούς αιτιολογίας και τεκμηρίου αθωότητας, ως αναπτύχθηκε στην Ajdarić κατά Κροατίας, ενισχύεται περαιτέρω. Ωστόσο, η σύνδεση αυτή πρέπει να διατυπώνεται ως «δυνητική» (may) και όχι ως αυτοτελής διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 6 § 2, δεδομένου ότι το ΕΔΔΑ στην παρούσα υπόθεση διαπίστωσε παραβίαση αποκλειστικά του άρθρου 6 § 1 και δεν εξέτασε περαιτέρω τα λοιπά σκέλη.
Ιδιότητα θύματος και αθώωση: Η νομολογία του Δικαστηρίου διακρίνει μεταξύ αθώωσης προσώπων που δεν εξέτισαν ποινή – όπου η αθώωση δύναται να αποτελέσει επαρκή αποκατάσταση (Güneş κατά Τουρκίας, αριθμ. προσφ. 53916/00, 13.05.2004) – και αθώωσης προσώπων που εξέτισαν σημαντική ποινή, όπου απαιτείται πρόσθετη αποκατάσταση (Tapkan κ.ά. κατά Τουρκίας, αριθμ. προσφ. 66400/01, 20.09.2007, παρ. 49). Η παρούσα απόφαση εντάσσεται στη δεύτερη κατηγορία.
Συγκριτική ανάλυση με νομολογία διεθνών οργάνων: Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, στο Γενικό Σχόλιο αριθ. 32 (2007) για το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη (άρθρο 14 ΔΣΑΠΔ), τονίζει ότι η υποχρέωση αιτιολόγησης αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της δίκαιης δίκης. Το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στην υπόθεση Apitz Barbera κ.ά. κατά Βενεζουέλας της 05.08.2008 (Σειρά C αριθ. 182), έκρινε ότι η υποχρέωση αιτιολόγησης αποτελεί εγγύηση κατά της αυθαιρεσίας.
ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Η απόφαση εγείρει ορισμένα δογματικά ερωτήματα:
Το ζήτημα του κενού αποζημίωσης: Η απόφαση αποκαλύπτει σημαντικό κενό στο τουρκικό δικονομικό δίκαιο, καθώς η αγωγή αποζημίωσης κατ’ άρθρο 323 § 3 ΚΠΔ δεν καλύπτει αθωώσεις μέσω ενστάσεως του Εισαγγελέα κατ’ άρθρο 308. Το κενό αυτό αφήνει εκτεθειμένα πρόσωπα που εξέτισαν μακρόχρονες ποινές φυλάκισης βάσει καταδικών που μεταγενεστέρως αναιρέθηκαν.
Η σχέση μεταξύ αναίρεσης λόγω ανεπάρκειας αποδείξεων και αναίρεσης λόγω δικονομικής παραβίασης: Η Ολομέλεια αναίρεσε την καταδίκη λόγω ανεπάρκειας αποδεικτικών στοιχείων και όχι λόγω δικονομικής παραβίασης stricto sensu. Το ΕΔΔΑ ορθώς δεν θεώρησε ότι αυτό ισοδυναμούσε με αναγνώριση παραβίασης του δικαιώματος σε αιτιολογημένη απόφαση. Εντούτοις, η ανεπάρκεια αποδείξεων και η έλλειψη αιτιολογίας αποτελούν κατ’ ουσίαν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Δογματικά (και ιδίως από τη σκοπιά του άρθρου 6 § 1), η «έλλειψη αιτιολογίας» ελέγχεται ως αυτοτελής πλημμέλεια της δικαστικής λειτουργίας, ακόμη και αν εκ των υστέρων η ακύρωση θεμελιώνεται σε «ανεπάρκεια αποδείξεων». Δηλαδή, η συνάφεια είναι πραγματολογική και λειτουργική, όχι αναγκαία ταύτιση των λόγων αναιρέσεως.
Η δίκαιη ικανοποίηση: Το Δικαστήριο επιδίκασε 26.500 ευρώ για υλική ζημία βασιζόμενο στον κατώτατο μηνιαίο μισθό, ποσό που εγείρει ερωτήματα περί επάρκειας δεδομένης της οκταετούς φυλάκισης. Να επισημανθεί ότι το ΕΔΔΑ αιτιολόγησε την επιλογή αυτή πρωτίστως ως πρακτική «βάσης υπολογισμού» (minimum wage) υπό την έλλειψη εγχώριου αποζημιωτικού ενδίκου βοηθήματος και υπό τη δυσχέρεια ακριβούς απόδειξης συγκεκριμένων εισοδημάτων, διατηρώντας ευρύ περιθώριο εκτίμησης κατά το άρθρο 41.
Συμπέρασμα: Η απόφαση Kerimoğlu κατά Τουρκίας αναδεικνύει τη θεμελιώδη σημασία της υποχρέωσης αιτιολόγησης στις ποινικές καταδίκες ως εγγύηση κατά αυθαίρετων στερήσεων ελευθερίας, καθώς και τις σοβαρές συνέπειες που επιφέρουν τα κενά στα εθνικά συστήματα αποκατάστασης. Η υπόθεση φωτίζει τη (συχνά υποτιμημένη) λειτουργία του άρθρου 34 ως «φίλτρου επικουρικότητας». Η μεταγενέστερη ευνοϊκή εξέλιξη στο εθνικό επίπεδο δεν αρκεί, αν δεν συνοδεύεται από αναγνώριση της παραβίασης και πρόσφορη επανόρθωση, ιδίως όταν έχει παραχθεί μη αναστρέψιμη βλάβη (μακρά στέρηση ελευθερίας).
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- Selahattin Demirtaş v. Turkey (no. 2) [GC], 22.12.2020, Application no. 14305/17 • Sakhnovskiy v. Russia [GC], 02.11.2010, Application no. 21272/03 • García Ruiz v. Spain [GC], 28.01.1999, Application no. 30544/96 • Moreira Ferreira v. Portugal (no. 2) [GC], 11.07.2017, Application no. 19867/12 • Ruiz Torija v. Spain, 09.12.1994, Series A no. 303-A • Ajdarić v. Croatia, 13.12.2011, Application no. 20883/09 • Arat v. Turkey, 10.11.2009, Application no. 10309/03 • Tapkan and Others v. Turkey, 20.09.2007, Application no. 66400/01 • Halil Kaya v. Turkey, 22.09.2009, Application no. 22922/03 • Birdal v. Turkey, 02.10.2007, Application no. 53047/99 • Güneş v. Turkey (dec.), 13.05.2004, Application no. 53916/00 • Kerman v. Turkey, 22.11.2016, Application no. 35132/05 • Atilla Taş v. Turkey, 19.01.2021, Application no. 72/17 • Piersack v. Belgium (Article 50), 26.10.1984, Series A no. 85 • Hammerton v. the United Kingdom, 17.03.2016, Application no. 6287/10 • Barberà, Messegué and Jabardo v. Spain (Article 50), 13.06.1994, Series A no. 285-C
Πηγή :echrcaselaw.com