Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 § 1 της ΕΣΔΑ σε υπόθεση ποινικής δίκης που επαναλήφθηκε κατόπιν της ίδιας του της απόφασης στην υπόθεση Mehmet Zeki Doğan κατά Τουρκίας (αριθμ. προσφ. 38114/03, 06.10.2009), στην οποία είχε ήδη διαπιστωθεί παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 (γ) λόγω της στέρησης πρόσβασης σε δικηγόρο κατά την αστυνομική κράτηση. Κατά την επαναληφθείσα δίκη, το δικαστήριο εσωτερικού δικαίου απέκλεισε μεν τις αστυνομικές καταθέσεις του προσφεύγοντος, στήριξε όμως την επικύρωση της καταδίκης του σε ισόβια κάθειρξη σε ενοχοποιητικές καταθέσεις δύο συγκατηγορουμένων, οι οποίες είχαν ληφθεί από την αστυνομία χωρίς δικηγόρο, ανακλήθηκαν ακολούθως ενώπιον του ανακριτή και δεν ελέγχθηκαν ποτέ στο ακροατήριο, καθώς οι συγκατηγορούμενοι δεν κατέθεσαν ενώπιον του δικαστηρίου. Το Δικαστήριο έκρινε ότι το δικονομικό ελάττωμα που εντοπίστηκε στην πρώτη υπόθεση αντικαταστάθηκε από νέο ελάττωμα στην επαναληφθείσα δίκη, υπονομεύοντας τη συνολική δικαιοσύνη της ποινικής διαδικασίας (ψήφοι 5-2).
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ — MEHMET ZEKI DOĞAN ΚΑΤΑ ΤΟΥΡΚΙΑΣ (αρ. 2) (2024)
Η απόφαση αφορά τον Mehmet Zeki Doğan, γεννηθέντα το 1978 και κάτοικο Αδριανούπολης (Edirne), ο οποίος συνελήφθη τον Μάιο 1998 ως ύποπτος συμμετοχής στην ένοπλη τρομοκρατική οργάνωση TKP/ML-TİKKO. Κατά την αστυνομική κράτηση, ο ίδιος, καθώς και οι συγκατηγορούμενοί του V.Ç. και M.K., κατέθεσαν ενοχοποιητικά χωρίς την παρουσία δικηγόρου. Ο προσφεύγων και ο V.Ç. συμμετείχαν σε αναπαράσταση γεγονότων χωρίς νομική συνδρομή. Ενώπιον του ανακριτή, και οι τρεις ανακάλεσαν τις αστυνομικές τους καταθέσεις. Ο προσφεύγων καταδικάσθηκε αμετάκλητα σε ισόβια κάθειρξη.
Μετά τη διαπίστωση παραβίασης από το ΕΔΔΑ το 2009 (Mehmet Zeki Doğan κατά Τουρκίας, αριθμ. προσφ. 38114/03), η ποινική δίκη επαναλήφθηκε. Το δικαστήριο εσωτερικού δικαίου απέκλεισε τις αστυνομικές καταθέσεις του προσφεύγοντος, αλλά στήριξε την επικύρωση της καταδίκης κυρίως στις αστυνομικές καταθέσεις των V.Ç. και M.K., οι οποίες είχαν ληφθεί υπό τις ίδιες ακριβώς συνθήκες, ήτοι χωρίς δικηγόρο. Αμφότεροι είχαν ανακαλέσει τις εν λόγω καταθέσεις και κανένας τους δεν κατέθεσε ενώπιον του δικαστηρίου κατά την επαναληφθείσα δίκη. Το Ακυρωτικό (Court of Cassation) και το Συνταγματικό Δικαστήριο επικύρωσαν την απόφαση.
Το ΕΔΔΑ (Δεύτερο Τμήμα) έκρινε αρχικά ότι η νέα αξιολόγηση της κατηγορίας από το εγχώριο δικαστήριο αναβίωσε τη διαδικασία προσδιορισμού αυτής, συνιστώντας «νέο ζήτημα» που δεν κρίθηκε στην αρχική απόφαση, κι επομένως δεν παρεμποδιζόταν κατ’ άρθρο 46 ΕΣΔΑ. Επί της ουσίας, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η αποφασιστικής σημασίας στήριξη στις καταθέσεις V.Ç. και M.K. – οι οποίες ελήφθησαν χωρίς νομική συνδρομή, ανακλήθηκαν ακολούθως και δεν ελέγχθηκαν ποτέ στο ακροατήριο – χωρίς επαρκή αιτιολογία ως προς την αξιοπιστία τους και χωρίς εφαρμογή των αναγκαίων δικονομικών εγγυήσεων, αντικατέστησε το αρχικό δικονομικό ελάττωμα με νέο, υπονομεύοντας τη συνολική δικαιοσύνη της ποινικής διαδικασίας. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε κατά πλειοψηφία (ψήφοι 5-2) παραβίαση.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΥΠΟΘΕΣΗΣ
Ο Mehmet Zeki Doğan συνελήφθη στις 8 Μαΐου 1998 ως ύποπτος μέλος της τρομοκρατικής οργάνωσης TKP/ML-TİKKO. Στις 12 Μαΐου 1998 κατέθεσε αυτοενοχοποιητικά ενώπιον αστυνομικών χωρίς δικηγόρο. Την ίδια ημέρα, ο συγκατηγορούμενος V.Ç. κατέθεσε επίσης ενοχοποιητικά ως προς τον προσφεύγοντα, χωρίς δικηγόρο, ενώ αμφότεροι συμμετείχαν σε αναπαράσταση γεγονότων χωρίς νομική συνδρομή, στην οποία αναγνώρισαν ότι ο προσφεύγων είχε ενεργήσει ως «τσιλιαδόρος» (lookout) κατά τη δολοφονία δύο ατόμων. Στις 13 Μαΐου 1998, ο M.K. κατέθεσε στην αστυνομία χωρίς δικηγόρο, αναφέροντας ότι ο V.Ç. του είχε πει πως ο προσφεύγων ήταν παρών στη σκηνή του εγκλήματος. Στις 14 Μαΐου 1998, ενώπιον ανακριτή, και οι τρεις ανακάλεσαν τις αστυνομικές τους καταθέσεις. Κατά τη διάρκεια της δίκης, ο M.K. αρνήθηκε εκ νέου τις αστυνομικές του καταθέσεις. Ο V.Ç. δεν κατέθεσε ποτέ ενώπιον του δικαστηρίου.
Το Κρατικό Δικαστήριο Ασφαλείας Κωνσταντινούπολης καταδίκασε τον προσφεύγοντα σε ισόβια κάθειρξη κατ’ άρθρο 146 του προηγούμενου Ποινικού Κώδικα. Το Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο επικύρωσε την καταδίκη. Στις 6 Οκτωβρίου 2009 το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 (γ) (Mehmet Zeki Doğan κατά Τουρκίας, αριθμ. προσφ. 38114/03). Κατόπιν αιτήσεως του προσφεύγοντος, η ποινική δίκη επαναλήφθηκε κατ’ άρθρο 311 § 1 (στ) του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας. Στην επαναληφθείσα δίκη, το δικαστήριο απέκλεισε τις αστυνομικές καταθέσεις του προσφεύγοντος, αλλά στήριξε κατά τρόπο αποφασιστικό την επικύρωση της καταδίκης στις αστυνομικές καταθέσεις των V.Ç. και M.K. – μολονότι αυτές ελήφθησαν χωρίς δικηγόρο, ανακλήθηκαν και οι εν λόγω συγκατηγορούμενοι δεν κατέθεσαν ενώπιον του δικαστηρίου.
ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΕΣΔΑ
Άρθρο 6 § 1 (ποινικό σκέλος), Άρθρο 6 § 3 (γ)
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ — Παραβίαση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη (ποινική)
Παραδεκτό
Το Δικαστήριο εξέτασε τρία προδικαστικά ζητήματα. Πρώτον, ως προς την αρμοδιότητα ratione materiae κατ’ άρθρο 46 ΕΣΔΑ, έκρινε ότι η νέα αξιολόγηση της κατηγορίας στην επαναληφθείσα δίκη αναβίωσε τη διαδικασία προσδιορισμού αυτής, συνιστώντας «νέο ζήτημα» (Bochan κατά Ουκρανίας (αρ. 2) [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 22251/08, 04.02.2015). Δεύτερον, ως προς την εφαρμοσιμότητα του ποινικού σκέλους του άρθρου 6, εφάρμοσε τις αρχές Moreira Ferreira κατά Πορτογαλίας (αρ. 2) [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης] (αριθμ. προσφ. 19867/12, 11.07.2017) και έκρινε ότι οι εγγυήσεις του άρθρου 6 εφαρμόστηκαν πλήρως στην επαναληφθείσα δίκη. Τρίτον, απέρριψε την ένσταση μη τήρησης της εξάμηνης προθεσμίας, κρίνοντας ότι η ρητή στήριξη του δικαστηρίου εσωτερικού δικαίου σε αποδεικτικά στοιχεία που δεν αποτελούσαν τη βάση της αρχικής καταδίκης επανεκκίνησε την προθεσμία. Κήρυξε εν μέρει απαράδεκτη την προσφυγή ως προς τη χρήση αποδεικτικών στοιχείων που ελήφθησαν υπό καταναγκασμό, λόγω μη εξάντλησης εσωτερικών ένδικων μέσων ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου.
Επί της ουσίας
Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι κατά την επανάληψη της ποινικής δίκης, η ενοχή πρέπει να αξιολογείται εκ νέου βάσει αποδεικτικών στοιχείων σύμφωνων προς τις απαιτήσεις του άρθρου 6 (Schatschaschwili κατά Γερμανίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 9154/10, 15.12.2015). Διαπίστωσε ότι, ενώ το εγχώριο δικαστήριο απέκλεισε καταθέσεις στην αστυνομία του προσφεύγοντος, στήριξε κατά τρόπο αποφασιστικό την καταδίκη στις αστυνομικές καταθέσεις των V.Ç. και M.K. – ληφθείσες χωρίς δικηγόρο, ανακληθείσες και μη ελεγχθείσες ενώπιον δικαστηρίου. Το δικαστήριο δεν αντιμετώπισε δεόντως την αμφιβολία που γεννούσε η ανάκληση, δεν αιτιολόγησε την προτίμησή του για τις καταθέσεις στην αστυνομία έναντι εκείνων ενώπιον ανακριτή (Makeyan κ.ά. κατά Αρμενίας, αριθμ. προσφ. 46435/09, 05.12.2019) και εφάρμοσε ασύμμετρα δικονομικές εγγυήσεις – αποκλείοντας τις δικές του αστυνομικές καταθέσεις, αλλά χρησιμοποιώντας εκείνες των συγκατηγορουμένων του που ελήφθησαν υπό τις ίδιες ακριβώς συνθήκες (Stephens κατά Μάλτας (αρ. 3), αριθμ. προσφ. 35989/14, 14.01.2020· Brus κατά Βελγίου, αριθμ. προσφ. 18779/15, 14.09.2021). Διαπίστωσε παραβίασης κατά πλειοψηφία (ψήφοι 5-2).
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Το δικονομικό ελάττωμα που εντοπίστηκε στην πρώτη υπόθεση – ήτοι η χρήση καταθέσεων του προσφεύγοντος χωρίς νομική συνδρομή – αντικαταστάθηκε από νέο ελάττωμα στην επαναληφθείσα δίκη στη δεύτερη υπόθεση, το οποίο υπονόμευσε τη συνολική δικαιότητα της ποινικής διαδικασίας κατά του προσφεύγοντος» (παρ. 102).
ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ
Αντικατάσταση δικονομικού ελαττώματος: Η απόφαση αναδεικνύει με ιδιαίτερη
σαφήνεια τη νομολογιακή θέση ότι η θεραπεία ενός δικονομικού ελαττώματος κατά την επανάληψη ποινικής δίκης δεν επιτρέπεται να συνεπάγεται τη δημιουργία νέου ελαττώματος, ιδίως όταν τούτο αφορά το αυτό είδος δικονομικής ανεπάρκειας , ήτοι την στέρηση πρόσβασης σε δικηγόρο.
Μη λύμμετρη εφαρμογή δικονομικών εγγυήσεων: Η απόφαση υπογραμμίζει ότι ο
αποκλεισμός των αστυνομικών καταθέσεων του κατηγορουμένου, ενώ παράλληλα
αξιοποιούνται αστυνομικές καταθέσεις συγκατηγορουμένων που ελήφθησαν υπό τις ίδιες συνθήκες, χωρίς προηγούμενη ουσιαστική δικονομική στάθμιση και έλεγχο της
επίπτωσης της έλλειψης συνηγόρου στη συνολική δικαιοσύνη της διαδικασίας,
συνιστά κρίσιμο δικονομικό ελάττωμα.
Πλήρης εφαρμογή εγγυήσεων άρθρου 6 σε δίκες επανάληψης της διαδικασίας : Η απόφαση επιβεβαιώνει ότι σε περίπτωση επανάληψης ποινικής δίκης, οι εγγυήσεις του άρθρου 6 εφαρμόζονται πλήρως, αναβιώνοντας τη διαδικασία «προσδιορισμού ποινικής κατηγορίας».
ΣΧΟΛΙΟ — ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Η απόφαση Mehmet Zeki Doğan κατά Τουρκίας (αρ. 2) αποτελεί σημαντική εξέλιξη στη νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά με τα όρια και τις υποχρεώσεις των εθνικών δικαστηρίων κατά την επανάληψη ποινικής δίκης που διατάσσεται κατόπιν απόφασης του Δικαστηρίου.
Η νομολογιακή σύνδεση με την υπόθεση Salduz: Η απόφαση εντάσσεται στη μακρά σειρά υποθέσεων κατά Τουρκίας που αφορούν τη συστημική στέρηση πρόσβασης σε δικηγόρο κατά την αστυνομική κράτηση. Ενώ η Salduz (αριθμ. προσφ. 36391/02, 2008) θέσπισε τις γενικές αρχές, η παρούσα απόφαση αντιμετωπίζει τις συνέπειες μη πλήρους εφαρμογής αυτών κατά τη θεραπεία παλαιότερων παραβιάσεων.
Η αρχή ότι η θεραπεία δεν πρέπει να δημιουργεί νέα παραβίαση: Ιδιαίτερη σημασία έχει η θέση του Δικαστηρίου ότι η αντίθετη εκδοχή «θα κινδύνευε να δημιουργήσει νομικό κενό που θα καθιστούσε δυνατή τη χρήση δικονομικού ελαττώματος στη φαινομενική αποκατάσταση ενός άλλου» (παρ. 66), θέση ασυμβίβαστη με το πνεύμα της Σύμβασης.
Η μειοψηφούσα γνώμη: Οι Δικαστές Yüksel και Derenčinović μειοψήφησαν, υποστηρίζοντας ότι η πλειοψηφία υπερέβη τη δικαιοδοσία εποπτείας του ΕΔΔΑ, εισερχόμενη στο πεδίο αξιολόγησης αποδεικτικών στοιχείων. Ισχυρίσθηκαν ότι το σύνολο του αποδεικτικού υλικού σχημάτιζε συνολική εικόνα και ότι το εγχώριο δικαστήριο παρείχε επαρκή αιτιολογία.
Συγκριτική ανάλυση: Η αρχή της μη αποδοχής αποδεικτικών στοιχείων ληφθέντων χωρίς νομική συνδρομή αναγνωρίζεται ευρέως. Η Επιτροπή Ανθρωπίνων
Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, στο Γενικό Σχόλιο αριθ. 32 (2007) για το δικαίωμα ισότητας ενώπιον δικαστηρίων (άρθρο 14 ΔΣΑΠΔ, παρ. 34), επισημαίνει τη σημασία της πρακτικώς αποτελεσματικής νομικής συνδρομής και της αξιοπιστίας/εκούσιου χαρακτήρα των δηλώσεων σε ποινικές διαδικασίες, ιδίως όταν τίθενται ζητήματα δίκαιης δίκης και ισότητας όπλων. Ομοίως, το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στην υπόθεση Cabrera García και Montiel Flores κατά Μεξικού της 26.11.2010 (Σειρά C αριθ. 220, παρ. 165-167), έχει αναπτύξει αυστηρή προσέγγιση ως προς τη χρήση αποδεικτικού υλικού που συνδέεται με παραβιάσεις θεμελιωδών δικονομικών εγγυήσεων (ιδίως υπό ισχυρισμούς κακομεταχείρισης), τονίζοντας τον ρόλο των δικαστηρίων να διασφαλίζουν έλεγχο της αξιοπιστίας και του εθελούσιου χαρακτήρα των δηλώσεων.
ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Η απόφαση εγείρει σημαντικά ζητήματα:
Η ένταση μεταξύ αρχής της επικουρικότητας και εποπτείας: Η μειοψηφία θέτει εύλογο ερώτημα περί υπέρβασης των ορίων δικαιοδοσίας. Ωστόσο, η αξιολόγηση του κατά πόσον ένα εθνικό δικαστήριο εφάρμοσε δικονομικές εγγυήσεις κατά τρόπο πρακτικώς αποτελεσματικό αποτελεί εγγενές στοιχείο της εποπτείας κατά το άρθρο 6 (Yüksel Yalçınkaya κατά Τουρκίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 15669/20, 26.09.2023). Η διάκριση μεταξύ εποπτείας δικονομικών εγγυήσεων και αξιολόγησης αποδεικτικών στοιχείων παραμένει λεπτή.
Η μη εμφάνιση μαρτύρων ως δομικό ζήτημα: Η απόφαση αφήνει ανοιχτό το ερώτημα κατά πόσον η στήριξη σε καταθέσεις στην αστυνομία χωρίς δικηγόρο, οι οποίες ανακλήθηκαν και δεν ελέγχθηκαν ποτέ στο ακροατήριο, συνιστά από μόνη της δικονομικό ελάττωμα ανεξαρτήτως της αποδεικτικής τους βαρύτητας.
Πρακτικές συνέπειες: Η απόφαση λειτουργεί ως «οδηγός» για τα εθνικά δικαστήρια κατά την επανάληψη ποινικών δικών κατόπιν αποφάσεων του ΕΔΔΑ: η θεραπεία πρέπει να καλύπτει όχι μόνον τα αστυνομικά αποδεικτικά στοιχεία του κατηγορουμένου, αλλά και όσα ελήφθησαν υπό τις ίδιες ελαττωματικές συνθήκες από τρίτους, ιδίως συγκατηγορουμένους.
Συμπέρασμα: Η απόφαση Mehmet Zeki Doğan κατά Τουρκίας (αρ. 2) θεμελιώνει ότι η επανάληψη ποινικής δίκης δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Η ουσιαστική θεραπεία δικονομικών ελαττωμάτων απαιτεί συνεπή εφαρμογή δικονομικών εγγυήσεων στο σύνολο του αποδεικτικού υλικού, ώστε να μην αντικαθίσταται μία παραβίαση με άλλη.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- Salduz v. Turkey [GC], 27.11.2008, Application no. 36391/02 • Mehmet Zeki Doğan v. Turkey, 06.10.2009, Application no. 38114/03 • Moreira Ferreira v. Portugal (No. 2) [GC], 11.07.2017, Application no. 19867/12 • Bochan v. Ukraine (No. 2) [GC], 04.02.2015, Application no. 22251/08 • Schatschaschwili v. Germany [GC], 15.12.2015, Application no. 9154/10 • Beuze v. Belgium [GC], 09.11.2018, Application no. 71409/10 • Ibrahim and Others v. the United Kingdom [GC], 13.09.2016, Application nos. 50541/08 et al. • Yüksel Yalçınkaya v. Türkiye [GC], 26.09.2023, Application no. 15669/20 • Stephens v. Malta (No. 3), 14.01.2020, Application no. 35989/14 • Erkapić v. Croatia, 25.04.2013, Application no. 51198/08 • Brus v. Belgium, 14.09.2021, Application no. 18779/15 • Makeyan and Others v. Armenia, 05.12.2019, Application no. 46435/09 • Shabelnik v. Ukraine (No. 2), 01.06.2017, Application no. 15685/11 • Ömer Güner v. Turkey, 04.09.2018, Application no. 28338/07 • Budak v. Turkey, 16.02.2021, Application no. 69762/12 • Grosam v. the Czech Republic [GC], 01.06.2023, Application no. 19750/13
Πηγή : echrcaselaw.com