ΑΠΟΦΑΣΗ
Guliyev και Safarov κατά Αζερμπαϊτζάν της 17.02.2026 (προσφ. αριθ. 5878/17 και 82482/17)
Βλ. εδώ
Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 της ΕΣΔΑ λόγω μη δίκαιης ποινικής διαδικασίας (unfairness of criminal proceedings), αξιολογούμενης στο σύνολό της, σε βάρος δύο προσφευγόντων στο Αζερμπαϊτζάν – ενός επιχειρηματία και πρώην Υπουργού και ενός ανακριτή εισαγγελικής αρχής ο οποίος είχε ασκήσει δημόσια κριτική στις αρχές. Οι προσφεύγοντες καταδικάστηκαν βάσει αποδεικτικών στοιχείων των οποίων η αξιοπιστία και ο τρόπος συλλογής αμφισβητήθηκαν σοβαρά από την υπεράσπιση, ενώ τα εθνικά δικαστήρια αρνήθηκαν να εξετάσουν ουσιώδεις ισχυρισμούς των κατηγορουμένων. Ειδικότερα, ο πρώτος προσφεύγων προέβαλε ισχυρισμούς περί «φύτευσης» όπλων, ενώ ο δεύτερος ισχυρίστηκε ότι οι ενοχοποιητικές καταθέσεις μαρτύρων ήταν αναξιόπιστες και ενδεχομένως προϊόν πίεσης. Το κρίσιμο για το ΕΔΔΑ ήταν ότι οι ισχυρισμοί αυτοί δεν υποβλήθηκαν σε κατάλληλο δικαστικό έλεγχο. Ο πρώτος προσφεύγων στερήθηκε επιπλέον αποτελεσματικής νομικής συνδρομής κατά τα κρισιμότερα στάδια της προδικασίας. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η ποινική διαδικασία, αξιολογούμενη στο σύνολό της, δεν πληρούσε τις εγγυήσεις δίκαιης δίκης.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ — GULIYEV ΚΑΙ SAFAROV ΚΑΤΑ ΑΖΕΡΜΠΑΪΤΖΑΝ (2026)
Η απόφαση Guliyev και Safarov κατά Αζερμπαϊτζάν αφορά τον ισχυρισμό δύο Αζέρων υπηκόων ότι οι ποινικές διώξεις εναντίον τους βασίστηκαν σε κατασκευασμένα ή κατ’ άλλον τρόπο αναξιόπιστα αποδεικτικά στοιχεία και ότι κατά τους ίδιους κινήθηκαν για πολιτικούς λόγους. Οι δύο υποθέσεις, αρχικά ανεξάρτητες μεταξύ τους, εξετάστηκαν από κοινού σε ενιαία απόφαση.
Ο πρώτος προσφεύγων, Nijat Guliyev, είναι επιχειρηματίας ο οποίος είχε διατελέσει Υπουργός Εξωτερικών Εμπορικών Σχέσεων κατά τη δεκαετία του 1990 και εμφανιζόταν στα μέσα ενημέρωσης ως μέλος ή συνεργάτης της αντιπολιτευτικής ομάδας Milli Shura. Κατηγορήθηκε για παράνομη κατοχή όπλων (άρθρο 228.1 ΠΚ). Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς του, συνελήφθη σε παντοπωλείο, του φόρεσαν χειροπέδρες, μεταφέρθηκε με το αυτοκίνητό του σε κοντινό σημείο όπου αξιωματικοί του Υπουργείου Εθνικής Ασφαλείας (MNS) προσποιήθηκαν ότι βρήκαν όπλα στο όχημα, ενώ ταυτόχρονα άλλη ομάδα αστυνομικών «ανακάλυψε» όπλα στην κατοικία του. Τα μέτρα έρευνας και κατάσχεσης πραγματοποιήθηκαν χωρίς δικαστική εντολή, χωρίς δικηγόρο υπεράσπισης και χωρίς την παρουσία του προσφεύγοντος κατά την έρευνα στην οικία του.
Ο δεύτερος προσφεύγων, Rufat Safarov, ήταν ανακριτής στην εισαγγελία της επαρχίας Zardab. Στις 20 Δεκεμβρίου 2015 προέβη σε δημόσια δήλωση κριτικής κατά των αρχών, ανακοινώνοντας την παραίτησή του και την ένταξή του στην αντιπολίτευση. Την επομένη απολύθηκε, ενώ η Γενική Εισαγγελία εξέδωσε δημόσια ανακοίνωση. Ο ανωτέρω κατηγορήθηκε για δωροδοκία κατ’ εξακολούθηση (άρθρο 311.3.2 ΠΚ). Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς του, η δίωξη ήταν κατασκευασμένη και οι μάρτυρες είχαν πιεστεί να δώσουν ψευδείς ενοχοποιητικές καταθέσεις.
Κατά τη δίκη, οι προσφεύγοντες αρνήθηκαν τη διάπραξη αδικημάτων και παρέθεσαν εναλλακτική εκδοχή των γεγονότων. Τα αιτήματα και τα επιχειρήματα υπεράσπισής τους αγνοήθηκαν ή απορρίφθηκαν χωρίς επαρκή αιτιολογία. Τα πρωτοβάθμια δικαστήρια τους έκριναν ένοχους, τα δευτεροβάθμια δικαστήρια επικύρωσαν τις αποφάσεις, και το Ανώτατο Δικαστήριο απέρριψε τις αιτήσεις αναιρέσεως.
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 της ΕΣΔΑ.
Δίκαιη ικανοποίηση (άρθρο 41 ΕΣΔΑ): Το Δικαστήριο επιδίκασε 4.000 ευρώ σε καθέναν από τους προσφεύγοντες για ηθική βλάβη και για έξοδα 95 ευρώ στον πρώτο και 1.000 ευρώ στο δεύτερο.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΥΠΟΘΕΣΗΣ GULIYEV ΚΑΙ SAFAROV ΚΑΤΑ ΑΖΕΡΜΠΑΪΤΖΑΝ
Ο πρώτος προσφεύγων, Nijat Amir oglu Guliyev, γεννήθηκε το 1963 και διαμένει στο Μπακού. Είναι επιχειρηματίας και κατά τη δεκαετία του 1990 διετέλεσε Υπουργός Εξωτερικών Εμπορικών Σχέσεων. Παρουσιαζόταν στα μέσα ενημέρωσης ως πρόσωπο συνδεόμενο με την αντιπολιτευτική ομάδα Milli Shura. Συνελήφθη στις 7 Αυγούστου 2013.
Ο δεύτερος προσφεύγων, Rufat Eldar oglu Safarov, γεννήθηκε το 1981 και διαμένει στο Μπακού. Εργαζόταν ως ανακριτής στην εισαγγελία της επαρχίας Zardab. Στις 20 Δεκεμβρίου 2015 προέβη σε δημόσια δήλωση κριτικής κατά των αρχών μέσω μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ανακοινώνοντας παράλληλα την παραίτησή του και την ένταξή του στην πολιτική αντιπολίτευση. Την επομένη απολύθηκε με αιτιολογία την παράβαση του κώδικα δεοντολογίας. Συνελήφθη στις 15 Ιανουαρίου 2016.
Σύμφωνα με τα επίσημα αρχεία, ο πρώτος προσφεύγων συνελήφθη βάσει «επιχειρησιακών πληροφοριών» και κατά την έρευνα του αυτοκινήτου και της κατοικίας του από αξιωματικούς του MNS βρέθηκαν και κατασχέθηκαν όπλα. Ωστόσο, ο ίδιος ισχυρίστηκε ότι τα όπλα φυτεύτηκαν, καθώς τόσο το αυτοκίνητο όσο και η κατοικία βρίσκονταν υπό τον πλήρη έλεγχο των αξιωματικών, η βιντεοσκόπηση των μέτρων εξαφανίστηκε από τη δικογραφία, και δεν υπήρχε δικαστική εντολή ή παρουσία δικηγόρου υπεράσπισης.
Ως προς τον δεύτερο προσφεύγοντα, πέντε πρόσωπα — δημόσιοι υπάλληλοι — κατέθεσαν ότι του είχαν καταβάλει χρήματα, κατηγορώντας τον για δωροδοκία. Ο Safarov ισχυρίστηκε ότι οι μάρτυρες, υπό την ιδιότητά τους ως κρατικοί υπάλληλοι, ήταν ευάλωτοι σε πιέσεις. Στη δίκη, ο μάρτυρας B.H. ανακάλεσε αρχικά την ενοχοποιητική κατάθεσή του, αλλά μετά από διακοπή της συνεδρίασης την επανέφερε.
ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΕΣΔΑ
Άρθρο 6 §§ 1 και 3
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 6 §§ 1 και 3 ΕΣΔΑ. Παραβίαση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη
Παραδεκτό
Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι αιτιάσεις δεν ήταν προδήλως αβάσιμες κατά την έννοια του άρθρου 35 § 3 στοιχ. α της Σύμβασης ούτε απαράδεκτες για κανέναν άλλο λόγο, και τις κήρυξε παραδεκτές. Αντιμετώπισε τα αιτήματα βάσει του άρθρου 6 § 3 ως ειδικότερες πτυχές του δικαιώματος δίκαιης δίκης του άρθρου 6 § 1 (Sakhnovskiy κατά Ρωσίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης]).
Επί της ουσίας
Γενικές αρχές: Το Δικαστήριο υπενθύμισε την πάγια νομολογία του σε υποθέσεις κατά του Αζερμπαϊτζάν (Asadbeyli και λοιποί, Sakit Zahidov, Fatullayev αρ. 2, Zayidov αρ. 3, Dursun Aliyev), στις οποίες είχε διαπιστώσει παραβίαση του άρθρου 6 λόγω αδυναμίας των εθνικών δικαστηρίων να εξετάσουν ουσιώδεις ισχυρισμούς της υπεράσπισης, λόγω στηρίξής τους σε αμφισβητήσιμα αποδεικτικά στοιχεία, και λόγω αδυναμίας αντιμετώπισης σοβαρών ανησυχιών σχετικά με πιθανή φύτευση αποδεικτικών στοιχείων και παράνομες σχέσεις μεταξύ εισαγγελικών αρχών και μαρτύρων.
Ως προς τον πρώτο προσφεύγοντα: Τα εθνικά δικαστήρια δεν εξέτασαν εάν τα μέτρα έρευνας και κατάσχεσης διενεργήθηκαν σύμφωνα με τις δικονομικές απαιτήσεις και εάν ο τρόπος διεξαγωγής τους δημιουργούσε αμφιβολίες ως προς την αξιοπιστία των ευρεθέντων στοιχείων, ιδίως ελλείψει δικαστικής εντολής, δικηγόρου υπεράσπισης, και δεδομένου ότι τα μέρη που ερευνήθηκαν τελούσαν υπό τον πλήρη έλεγχο αξιωματικών του MNS.
Ως προς τον δεύτερο προσφεύγοντα: Τα δικαστήρια δεν εξέτασαν εάν οι βασικοί μάρτυρες – δημόσιοι υπάλληλοι, επομένως ευάλωτοι σε πίεση – πιέστηκαν (κατά τους ισχυρισμούς του προσφεύγοντος) ή άλλως επηρεάστηκαν να δώσουν ψευδείς ενοχοποιητικές καταθέσεις.
Δικαίωμα νομικής συνδρομής του πρώτου προσφεύγοντος: Ο πρώτος προσφεύγων στερήθηκε αποτελεσματικής δυνατότητας επικοινωνίας με την οικογένειά του και πρόσληψης δικηγόρου κατ’ επιλογήν. Δεν εκπροσωπήθηκε από δικηγόρο κατά τα κρίσιμα αρχικά στάδια – ιδίως κατά τα μέτρα έρευνας-κατάσχεσης και την αρχική εξέταση των όπλων – ενώ ακριβώς σε αυτό το στάδιο αποκτήθηκαν όλα τα βασικά αποδεικτικά στοιχεία. Δεν δόθηκε πειστική εξήγηση για τη διεξαγωγή της έρευνας υπό τη μορφή «επιχειρησιακών μέτρων» χωρίς δικαστική εντολή ούτε διενεργήθηκε εξατομικευμένη αξιολόγηση για τον περιορισμό του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο (Dvorski κατά Κροατίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης]· Beuze κατά Βελγίου [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης]).
Λοιπές αιτιάσεις: Βάσει των ίδιων πραγματικών περιστατικών και δεδομένων των ανωτέρω διαπιστώσεων, το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν χρειαζόταν χωριστή εξέταση των αιτιάσεων βάσει των άρθρων 18, 10, 8, 13 και 6 § 3 στοιχ. β) και δ) της Σύμβασης.
Συμπέρασμα: Το δικαίωμα αμφισβήτησης αποδεικτικών στοιχείων, το δικαίωμα προσαγωγής αποδεικτικών υπέρ των προσφευγόντων, το δικαίωμα σε αιτιολογημένη δικαστική απόφαση, καθώς και το δικαίωμα νομικής συνδρομής του πρώτου προσφεύγοντος, δεν τηρήθηκαν. Το Δικαστήριο διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 6 §§ 1 και 3 ΕΣΔΑ.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Το Δικαστήριο κρίνει ότι, ελλείψει οιασδήποτε κατάλληλης δικαστικής εξέτασης της αξιοπιστίας των αποδεικτικών στοιχείων που χρησιμοποιήθηκαν σε βάρος των προσφευγόντων, η βαρύτητα που τους αποδόθηκε εγείρει σοβαρά ζητήματα σχετικά με τη δικαιότητα της δίκης» (παρ. 25).
ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ GULIYEV ΚΑΙ SAFAROV ΚΑΤΑ ΑΖΕΡΜΠΑΪΤΖΑΝ
Η απόφαση, μολονότι εντάσσεται σε μια ήδη εδραιωμένη σειρά αποφάσεων κατά του Αζερμπαϊτζάν, εισάγει ορισμένα αξιοσημείωτα στοιχεία:
Συστημική αποτύπωση επαναλαμβανόμενου προτύπου: Η απόφαση ενισχύει τη νομολογιακή αποτύπωση επαναλαμβανόμενου μοτίβου αθέμιτων ποινικών διαδικασιών, όπου η ίδια μεθοδολογία – ισχυρισμοί περί φύτευσης αποδεικτικών στοιχείων, χρήση μαρτύρων των οποίων η αξιοπιστία αμφισβητείται, και παράλειψη ουσιαστικού δικαστικού ελέγχου – εφαρμόζεται κατά προσώπων που θεωρούνται συνδεόμενα με την πολιτική αντιπολίτευση.
Σύνδεση ελευθερίας έκφρασης με κατασκευασμένη ποινική δίωξη: Η υπόθεση του δεύτερου προσφεύγοντος αναδεικνύει τη χρήση ποινικών διώξεων ως αντίποινων για δημόσια κριτική κατά κρατικών αρχών, με τη δίωξη να κινείται μία ημέρα μετά τη δημόσια ανακοίνωση παραίτησης και κριτικής, χωρίς όμως το ΕΔΔΑ να προχωρήσει σε αυτοτελή κρίση υπό το άρθρο 10 ή και 18 στην παρούσα υπόθεση.
Ιδιαίτερη σημασία του χρονικού ελέγχου πρόσβασης σε δικηγόρο: Η απόφαση υπογραμμίζει ότι η στέρηση δικηγόρου στα αρχικά στάδια, όταν ακριβώς αποκτώνται τα κρίσιμα αποδεικτικά στοιχεία, δεν μπορεί να θεραπευτεί από τη μεταγενέστερη παροχή νομικής εκπροσώπησης.
ΣΧΟΛΙΟ — ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ GULIYEV ΚΑΙ SAFAROV ΚΑΤΑ ΑΖΕΡΜΠΑΪΤΖΑΝ
Η απόφαση Guliyev και Safarov κατά Αζερμπαϊτζάν αποτελεί τον πλέον πρόσφατο κρίκο σε μια μακρά αλυσίδα αποφάσεων στις οποίες το ΕΔΔΑ διαπιστώνει ότι τα δικαστήρια του Αζερμπαϊτζάν αδυνατούν ή αρνούνται να εξετάσουν σοβαρούς ισχυρισμούς κατασκευής ποινικών υποθέσεων.
Εδραίωση νομολογίας: Η απόφαση εντάσσεται στη σειρά Asadbeyli και λοιποί (2012), Sakit Zahidov (2015), Fatullayev αρ. 2 (2022), Zayidov αρ. 3 (2023) και Dursun Aliyev (2023), επιβεβαιώνοντας ότι η αδυναμία εξέτασης ισχυρισμών φύτευσης αποδεικτικών στοιχείων και περί πίεσης μαρτύρων καθιστά τη δίκη αθέμιτη στο σύνολό της.
Συγκριτική ανάλυση με νομολογία διεθνών οργάνων ανθρωπίνων δικαιωμάτων: Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, στο Γενικό Σχόλιο αριθ. 32 (2007) σχετικά με το δικαίωμα σε ισότητα ενώπιον δικαστηρίων (άρθρο 14 ΔΣΑΠΔ), τονίζει ότι το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη περιλαμβάνει τη δυνατότητα αμφισβήτησης και αντίκρουσης κάθε αποδεικτικού στοιχείου, καθώς και το δικαίωμα σε δικηγόρο κατ’ επιλογήν από τα αρχικά στάδια της διαδικασίας. Το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στην υπόθεση Barreto Leiva κατά Βενεζουέλας της 17.11.2009 (Σειρά C αριθ. 206), έκρινε ότι η στέρηση δικηγόρου στην ανάκριση παραβιάζει το δικαίωμα υπεράσπισης, ιδίως όταν κατά το στάδιο αυτό συγκεντρώνονται αποδεικτικά στοιχεία κρίσιμης σημασίας για τη δίκη. Η προσέγγιση αυτή είναι συγκλίνουσα πλήρως με τα πρότυπα του ΕΔΔΑ στην προκειμένη υπόθεση.
ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ
Η απόφαση, αν και δογματικά συνεπής, εγείρει ορισμένα σημαντικά ερωτηματικά.
Η επιλογή μη εξέτασης του άρθρου 18: Το Δικαστήριο, παρά τα ενδεικτικά στοιχεία πολιτικών κινήτρων – ιδίως στην περίπτωση του Safarov, όπου η δίωξη κινήθηκε αμέσως μετά τη δημόσια κριτική του – επέλεξε να μην εξετάσει χωριστά τις αιτιάσεις βάσει του άρθρου 18. Η επιλογή αυτή, μολονότι ακολουθεί πάγια πρακτική, στερεί τη νομολογία από ρητή αναγνώριση του πολιτικού χαρακτήρα των διώξεων. Βλ. αντιθέτως την προσέγγιση στην Mammadli κατά Αζερμπαϊτζάν (αριθμ. προσφ. 47145/14, 19.04.2018) και στην Navalnyy κατά Ρωσίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης] (αριθμ. προσφ. 29580/12 κ.ά., 15.11.2018), στις οποίες το Δικαστήριο αντιμετώπισε ευθέως ζητήματα πολιτικά κινητοποιημένης δίωξης.
Συστημικό πρόβλημα και μη συμμόρφωση: Η επανάληψη ίδιων παραβιάσεων εγείρει ζητήματα σχετικά με την αποτελεσματικότητα των αποφάσεων του ΕΔΔΑ έναντι κρατών που συστηματικά αγνοούν τα πρότυπα δίκαιης δίκης. Η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, στο πλαίσιο της εποπτείας εκτέλεσης των αποφάσεων του ΕΔΔΑ, έχει επισημάνει επανειλημμένα τα ζητήματα σοβαρών ελλειμμάτων δίκαιης δίκης και, κατά περίπτωση, καταγγελλόμενων πολιτικά υποκινούμενων διώξεων στο Αζερμπαϊτζάν.
Η σημασία της πραγματικής εκτέλεσης: Οι προσφεύγοντες καταδικάστηκαν σε ποινές φυλάκισης. Η διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 6 θέτει εγγενώς το ερώτημα εάν η επανεξέταση ή επανάληψη της δίκης αποτελεί κατάλληλη ατομική επανόρθωση, σύμφωνα με τα πρότυπα της Σύστασης R(2000)2 της Επιτροπής Υπουργών.
Συμπέρασμα: Η απόφαση Guliyev και Safarov κατά Αζερμπαϊτζάν επιβεβαιώνει ότι η χρήση αποδεικτικών στοιχείων των οποίων η αξιοπιστία αμφισβητείται σοβαρά και η αδυναμία δικαστικού ελέγχου αυτών καθιστούν τη δίκη αθέμιτη. Παράλληλα, αναδεικνύει ένα ανησυχητικό μοτίβο πολιτικά υποκινούμενων διώξεων στο Αζερμπαϊτζάν, θέτοντας τα κράτη-μέλη ενώπιον μιας σαφούς υπενθύμισης: η ποινική δικαιοσύνη δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως εργαλείο πολιτικής καταστολής, και η αδυναμία των δικαστηρίων να εξετάσουν σοβαρούς ισχυρισμούς κατασκευής αποδεικτικών στοιχείων υπονομεύει θεμελιωδώς τις εγγυήσεις του άρθρου 6 ΕΣΔΑ.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- Asadbeyli and Others v. Azerbaijan, 11.12.2012, Application nos. 3653/05 and 5 others • Sakit Zahidov v. Azerbaijan, 12.11.2015, Application no. 51164/07 • Fatullayev v. Azerbaijan (no. 2), 07.04.2022, Application no. 32734/11 • Zayidov v. Azerbaijan (no. 3), 19.01.2023, Application no. 60824/08 • Dursun Aliyev v. Azerbaijan, 27.04.2023, Application no. 20216/14 • Sakhnovskiy v. Russia [GC], 02.11.2010, Application no. 21272/03 • Dvorski v. Croatia [GC], 20.10.2015, Application no. 25703/11 • Beuze v. Belgium [GC], 09.11.2018, Application no. 71409/10 • Ayetullah Ay v. Turkey, 27.10.2020, Application nos. 29084/07 and 1191/08 • Haziyev v. Azerbaijan, 06.12.2018, Application no. 19842/15 • Bagirov v. Azerbaijan, 25.06.2020, Application nos. 81024/12 and 28198/15 • Ayyubzade v. Azerbaijan, 02.03.2023, Application no. 6180/15
Πηγή :echrcaselaw.com